ULAKBİM TR Dizin Başvuru Süreci ve Dergi Değerlendirme Kriterleri

Bir derginin web sitesinde "TR Dizin'de taranmaktadır" ibaresi görmek, çoğu araştırmacı için yeterli bir güvence gibi görünüyor. Oysa TR Dizin her yıl, değerlendirme kriterlerini karşılayamayan dergileri listeden çıkarıyor ve bazı dergiler bu güncellemeyi web sitelerine geç yansıtıyor. Yani sitedeki ibare güncel olmayabiliyor.

TR Dizin'in ne olduğunu, hangi kriterlere göre çalıştığını ve bir derginin güncel durumunu nasıl doğrulayacağını bilmek, makale gönderim kararının sağlıklı olması için temel bir adım.

TR Dizin'in akademik ekosistem içindeki yeri

TR Dizin (eski adıyla ULAKBİM Ulusal Veri Tabanları), TÜBİTAK ULAKBİM tarafından yönetilen ve Türkiye'de yayımlanan bilimsel dergileri belirli kalite kriterlerine göre değerlendirip tarayan ulusal indeksleme sistemi. 2000'li yılların başında geniş kapsamlı bir veri tabanı olarak başlayan yapı, zamanla daha seçici bir model benimsedi ve değerlendirme kriterleri uluslararası standartlara yaklaştırıldı.

Akademik hayatın pratik tarafında TR Dizin birkaç farklı noktada belirleyici. Doçentlik başvurularında yayın puanlamasına doğrudan dahil oluyor. Akademik teşvik hesaplamalarında puan karşılığı var. Üniversitelerin kurumsal değerlendirmelerinde ve TÜBİTAK proje raporlamalarında derginin TR Dizin'de yer alması bir kalite göstergesi olarak değerlendiriliyor. Araştırmacının ulusal düzeyde erişilebilirliğini artırması ise ayrı bir avantaj.

Ama TR Dizin'de yer almak, tek başına bir derginin kaliteli olduğu anlamına gelmiyor — aynı şekilde TR Dizin'de yer almamak da derginin kalitesiz olduğu anlamına gelmiyor. Mesele, bu indeksin neyi değerlendirdiğini ve sınırlarını bilmekte.

Değerlendirme kriterleri: ULAKBİM neye bakıyor?

TR Dizin'e başvuran dergiler kapsamlı bir değerlendirme sürecinden geçiyor. Kriterler yıllar içinde güncellendi ve genel olarak beş ana başlık altında toplanıyor; güncel ve tam liste, TR Dizin Dergi Değerlendirme Kriterleri dokümanında yer alıyor.

Editöryal yapı ve kalite değerlendirmenin temelini oluşturuyor. Editör kurulunun alan uzmanlığı, kurul üyelerinin kurum çeşitliliği, editöryal politikaların şeffaflığı ve yazar kılavuzlarının kapsamlılığı inceleniyor. Tek bir kurumdan oluşan editör kurulu, çeşitlilik kriteri açısından olumsuz bir sinyal.

Hakem değerlendirme süreci ikinci önemli bileşen. TR Dizin, bağımsız ve kör yürütülen hakem değerlendirmesini zorunlu tutuyor. Hakem raporlarının kalitesi, hakem havuzunun genişliği, değerlendirme süreleri ve yazar-hakem iletişiminin profesyonelliği inceleniyor. Birkaç sayfalık "kabul edilebilir" tarzında yüzeysel raporlar değerlendirmede olumsuz algılanıyor.

Yayın etiği kriterleri son yıllarda ciddi şekilde ağırlık kazandı. COPE (Committee on Publication Ethics) ilkelerine uyum artık temel bir şart. İntihal kontrol politikası, çıkar çatışması beyanı, veri paylaşım politikası ve telif hakkı düzenlemelerinin net biçimde tanımlanmış olması bekleniyor. Predatory dergi tespitinde kullanılan etik kriter listesinin büyük bölümü aslında TR Dizin değerlendirme ölçütleriyle örtüşüyor.

Bilimsel içerik kalitesi dördüncü kriter. Burada derginin yalnızca formatı değil, yayımlanan makalelerin bilimsel düzeyi de değerlendiriliyor. Araştırma metodolojisinin güçlülüğü, sonuçların alana katkısı ve atıf performansı bu başlık altında inceleniyor. Zayıf metodolojili makaleleri kabul eden dergiler bu kriterde düşük puan alıyor.

Düzenlilik ve süreklilik son ama kritik bir kriter. Derginin ilan ettiği yayın periyoduna uyması ve sayıların zamanında çıkması bekleniyor. Düzensiz yayın yapan, sayı atlayan dergiler olumsuz değerlendirilme riski taşıyor. Süreklilik için genellikle en az iki yıllık kesintisiz yayın geçmişi aranıyor.

TR Dizin, Scopus ve Web of Science: neyi farklı kılıyor?

TR Dizin'in uluslararası indekslerle karşılaştırılması, araştırmacıların en sık sorduğu konulardan biri. Bu karşılaştırma doğru bir dergi stratejisi oluşturmanın temelini oluşturuyor.

TR Dizin'de taranmak, Scopus veya WoS başvurusu için bir ön koşul değil — ama derginin belirli bir kalite standardını karşıladığını gösteren destekleyici bir gösterge. Uluslararası bir dergi seçerken de derginin TR Dizin'deki konumunu bilmek, kalite profili hakkında ipucu veriyor.

Bir nokta sıklıkla karıştırılıyor: ESCI (Emerging Sources Citation Index) ile TR Dizin farklı şeyler. ESCI, Clarivate'in Web of Science platformu altında yer alan ve henüz tam indekslemeye alınmamış dergileri izlediği bir kategori. ESCI'da yer alan bir dergi TR Dizin'de olmayabiliyor, tam tersi de geçerli. Doçentlik puanlaması açısından da farklı karşılıkları var — bu ayrımı gözetmek önemli.

Bir derginin TR Dizin durumunu doğrulama

Makale göndermeden önce derginin TR Dizin'de güncel olarak yer alıp almadığını doğrulamak, zaman kaybını ve puan kaybını önlüyor. Bu kontrol düşünüldüğü kadar karmaşık değil ama birkaç adım gerektiriyor.

Bu kontrol özellikle doçentlik başvurusu öncesinde kritik. Yayının yapıldığı tarihte derginin TR Dizin'de olması yeterli mi, yoksa başvuru tarihinde de olması mı gerekiyor sorusu ÜAK kriterlerine göre değişkenlik gösterebiliyor. Güncel kriterlerin her başvuru döneminde kontrol edilmesi zaman kazandırıyor.

DergiPark ve açık erişim ilişkisi

DergiPark, TÜBİTAK ULAKBİM tarafından geliştirilen ve Türkiye'deki akademik dergilere ücretsiz barındırma hizmeti sunan bir platform. TR Dizin ile doğrudan bağlantılı olmasa da pratikte büyük kesişim var — TR Dizin'de taranan dergilerin önemli bir bölümü DergiPark üzerinden yayın yapıyor.

DergiPark'ta yer almak TR Dizin'e kabul edilmek anlamına gelmiyor. DergiPark teknik bir altyapı sunuyor; TR Dizin ise kalite değerlendirmesi yapıyor. Bir dergi DergiPark'ta yayın yapıp TR Dizin başvurusu yapmamış olabiliyor, ya da başvurmuş ama reddedilmiş olabiliyor.

TR Dizin, açık erişim politikasına giderek artan bir önem veriyor. Tam metin açık erişim sağlayan dergiler değerlendirmede olumlu bir sinyal olarak algılanıyor. Açık erişimli makalelerin, kapalı erişimlilere göre ortalamada daha fazla atıf aldığı büyük ölçekli analizlerde gösterilmiş (Piwowar ve ark., 2018); bu hem araştırmacı hem dergi için avantaj. Açık erişim modelleri ve APC finansmanı için açık erişim dergi seçimi yazımıza bakabilirsiniz.

Dergi editörleri için başvuru süreci

TR Dizin'e başvuru, Türkiye'de yayımlanan, düzenli periyotlarla çıkan, hakem değerlendirmeli ve tercihen açık erişim politikası olan bilimsel dergiler için açık. Derginin en az iki yıldır kesintisiz yayın yapıyor olması genellikle beklenen bir koşul.

Başvuru, TÜBİTAK ULAKBİM'in belirlediği çevrimiçi form üzerinden yapılıyor. Başvuruda derginin editöryal politikaları, editör kurulu bilgileri, son iki yılda yayımlanan makalelerin listesi ve örnek hakem raporları isteniyor. Başvuru ücretsiz.

Değerlendirme sürecinde ULAKBİM alan uzmanlarından oluşan bir komite dergiyi inceliyor. Süre genellikle birkaç ay. Sonuç kabul, koşullu kabul veya ret olarak bildiriliyor. Koşullu kabul durumunda eksikliklerin belirli bir sürede giderilmesi bekleniyor.

Ret durumunda derginin belirli bir süre sonra yeniden başvuru hakkı var. Ama başvuruyu güçlendirmek için ret gerekçelerinin her birinin somut şekilde adreslenmiş olması gerekiyor — yüzeysel düzeltmelerle tekrar başvurmak genellikle aynı sonucu getiriyor.

Sık karşılaşılan ret ve çıkarılma nedenleri

TR Dizin'den çıkarılan veya başvurusu reddedilen dergilerde tekrar eden kalıplar var.

Hakem değerlendirme sürecinin yüzeysel kalması en sık karşılaşılan sorun — birkaç cümlelik, gerekçe içermeyen raporlar ciddi bir olumsuzluk. Yayın etiği politikalarının web sitesinde yer almaması veya güncel olmaması ikinci sırada. Düzensiz yayın periyodu, editör kurulunun çeşitlilik eksikliği ve web sitesindeki bilgilerin eksik ya da güncel olmaması diğer yaygın nedenler.

Araştırmacı olarak bunların doğrudan kontrolümüzde olmadığı açık — ama gönderim öncesinde bu göstergeleri değerlendirmek, sorunlu bir dergiye makale göndererek zaman kaybetmenin önüne geçiyor. Dergiden red sonrası strateji yazımızda tartıştığımız kademeli gönderim (cascade) yaklaşımı TR Dizin dergileri için de geçerli: birincil tercihin olumsuz sonuçlanması durumunda bir sonraki derginin hazır olması süreci hızlandırıyor.

Doçentlik ve TR Dizin: pratik değerlendirme

TR Dizin'in doçentlik sürecindeki yeri sıklıkla tartışılıyor. ÜAK kriterleri periyodik olarak güncelleniyor ve TR Dizin'deki bir yayının puanlaması alana göre farklılık gösteriyor. Genel eğilim, uluslararası indekslerdeki (SCI-E, SSCI, AHCI, Scopus) yayınlara daha yüksek puan verilmesi yönünde — ama TR Dizin yayınları da puanlama tablosunda tanımlı bir yere sahip.

Doçentlik başvuru kriterleri konusundaki yazımızda bu puanlama ayrıntıları ele alınıyor. Burada vurgulanan nokta şu: yayın stratejisini yalnızca tek bir indekse göre belirlemek yerine, hem uluslararası hem ulusal indeksleri dengeli bir portföy içinde değerlendirmek daha sağlıklı bir yaklaşım.

Model İstatistik CRO olarak özellikle dergi seçimi aşamasında araştırmacının yanında duruyoruz. TR Dizin durumu, derginin hakem kalitesi, yayın hızı ve çalışmanın hedef kitlesi gibi faktörlerin hepsini bir arada değerlendirerek en uygun dergi stratejisinin oluşturulmasında rehberlik ediyoruz.

Resmî kaynaklar

• TÜBİTAK ULAKBİM — TR Dizin Dergi Değerlendirme Kriterleri. · trdizin.gov.tr
• Piwowar H, Priem J, Larivière V, ve ark. The state of OA: a large-scale analysis of the prevalence and impact of Open Access articles. PeerJ. 2018;6:e4375. · DOI