Impact Factor ve Alternatif Dergi Metrikleri: Doğru Değerlendirme

Doçentlik başvurusuna hazırlanıyorsunuz. Yayın listenizi düzenlerken bir derginin IF'ine bakıyorsunuz: 2.3. İyi mi kötü mü? Cerrahi alanında gayet iyi, biyokimyada vasat. Peki Q kategorisi ne? CiteScore'u kaç? SJR'si yükseliyor mu düşüyor mu?

Tek bir sayı ile dergi kalitesini ölçmeye çalışmak, BMI ile sağlık durumunu değerlendirmeye benziyor. Genel bir fikir veriyor ama tüm resmi göstermiyor.

IF Nasıl Hesaplanıyor ve Nerede Yanıltıyor?

Impact Factor'un formülü basit: Bir derginin son iki yılda yayımladığı makalelere bu yıl yapılan atıf sayısı, bölü o iki yılda yayımlanan makale sayısı.

2022-2023'te 200 makale yayımladıysanız ve bunlara 2024'te 600 atıf yapıldıysa, IF = 3.0.

Ama formülde sinsi bir asimetri var. Pay (atıflar) dergideki her şeyi kapsıyor: editöryel yazılar, mektuplar, düzeltme notları dahil. Payda ise sadece araştırma ve derleme makalelerini sayıyor. Bu asimetri, dergilerin IF'lerini şişirmesine kapı aralıyor.

Daha temel bir sorun: IF bir ortalama değer ama dergideki atıf dağılımı ileri derecede çarpık. Makalelerin %15-20'si toplam atıfların %50'sinden fazlasını alıyor. IF=5 olan bir dergide yayımladığınız makale hiç atıf almamış olabilir. Ya da 50 atıf almış olabilir. IF bunu söylemiyor.

Ve disiplinler arası karşılaştırma tamamen yanıltıcı:

Biyoistatistik alanında IF=3 olan bir dergi mükemmel konumda olabilirken, kardiyolojide IF=3 ortalama altı sayılır. IF'i karşılaştırırken mutlaka aynı alan içinde kalmak gerekiyor.

CiteScore: Scopus'un Yanıtı

Elsevier'in 2016'da tanıttığı CiteScore, IF'in bazı sorunlarını çözüyor:

• 4 yıllık pencere (IF 2 yıl). Atıf döngüsü yavaş alanlarda daha temsili.
• Simetrik sayım. Hem pay hem payda aynı belge türlerini içeriyor. IF'teki asimetri sorunu yok.
• Scopus tabanlı. WoS'tan daha geniş kapsam, özellikle mühendislik ve sosyal bilimler için.
• Ücretsiz. scopus.com/sources adresinden erişilebilir.

CiteScore Tracker ise yıl içinde aylık güncelleniyor. Derginin o anki performansını izlemeye yarıyor.

SJR: Atıfın Nereden Geldiği Önemli

SCImago Journal Rank, Google'ın PageRank mantığıyla çalışıyor. Tüm atıfları eşit saymıyor; prestijli bir dergiden gelen atıf daha ağırlıklı. Bu özellik SJR'yi öz-atıf manipülasyonuna karşı IF'ten daha dirençli kılıyor.

scimagojr.com'dan ücretsiz erişilebiliyor. SCImago ayrıca her dergiyi kendi kategorisinde Q1-Q4 quartile sıralamasına yerleştiriyor. Bu sıralama, disiplinler arası karşılaştırma için IF'ten çok daha anlamlı.

SNIP: Alanlar Arası Karşılaştırmanın Çözümü

Leiden Üniversitesi'nden geliştirilen SNIP, her alanın atıf potansiyelini normalize ediyor. Atıf potansiyeli düşük bir alandaki dergi, aynı ham atıf sayısıyla yüksek potansiyelli bir alandaki dergiden daha yüksek SNIP değeri alıyor.

SNIP=1.0 her disiplinde "kendi ortalamasında" performans demek. Biyoistatistik dergisinin IF=2 değeri ile kardiyoloji dergisinin IF=10 değerini karşılaştırmak yanıltıcıyken, SNIP bu iki derginin kendi alanlarındaki göreli konumunu net gösteriyor.

Farklı alanlardaki dergileri karşılaştırmanız gerekiyorsa SNIP en güvenilir ölçü.

Eigenfactor ve Altmetrics

Eigenfactor: WoS verileriyle hesaplanıyor, öz-atıfları tamamen dışarıda bırakıyor, 5 yıllık pencere kullanıyor. Article Influence Score (AIS) ise Eigenfactor'u makale sayısına normalize ediyor. eigenfactor.org'dan ücretsiz erişilebilir.

Altmetrics: Atıf dışı etkiyi ölçüyor. Twitter paylaşımları, haber medyası, politika belgeleri, Wikipedia referansları, Mendeley kayıtları. Altmetric Attention Score bir makalenin çevrimiçi ilgisini özetliyor. Geleneksel metriklerin yerini almıyor ama tamamlayıcı olarak değerli. Özellikle genç araştırmacılar için çalışmanın toplumsal görünürlüğünü takip etmek yararlı.

Türkiye Bağlamında Ne Önemli?

Türk akademik sisteminde dergi metrikleri üç farklı noktada doğrudan etkili:

UAK doçentlik kriterleri. Yayınlar indeks bazında sınıflandırılıyor: A1 (SCI, SCI-E, SSCI, AHCI) en yüksek puan, A2 (Scopus, ESCI) orta, A3 (TR Dizin) düşük. IF'e göre doğrudan puan farkı yok ama jüri değerlendirmesinde Q1-Q2 yayınlar olumlu izlenim bırakıyor. Doçentlik başvuru kriterleri yazımızda bu konuyu detaylı ele aldık.

TÜBİTAK UBYT. Yayın teşvik sistemi doğrudan JCR quartile'a bağlı. Q1 en yüksek teşvik, Q3-Q4 düşük veya teşvik dışı. UBYT sınıflandırması her yıl güncelleniyor, başvuru öncesi kontrol etmekte fayda var.

Üniversite iç yönetmelikleri. Birçok üniversite UAK'ın ötesinde kendi ek koşullarını belirlemiş durumda. Belirli sayıda Q1-Q2 yayın zorunluluğu veya minimum IF eşiği gibi kriterler olabiliyor. Kendi kurumunuzun atama-yükselme yönetmeliğini bilmek önemli.

Pratik Bir Dergi Değerlendirme Tablosu Oluşturmak

Hedef dergileriniz için şöyle bir tablo hazırlamak karar sürecini çok kolaylaştırıyor:

Bir derginin son 5 yıllık IF trendine bakmak da önemli. Sürekli düşüş gösteren dergi indeksten çıkarılma riski taşıyor olabilir. Son yıllarda ani IF sıçraması gösteren dergileri ise şüpheyle karşılamakta fayda var; Clarivate "Suppressed" etiketi koyabiliyor.

SCI-E dergi seçimi rehberimizde metrik analizi, kapsam eşleştirmesi ve hedef dergi listesi oluşturma konularını daha detaylı ele aldık. Predatory dergi tespiti yazımız da şüpheli dergileri filtrelemek için yararlı.

Model İstatistik olarak dergi seçim sürecinde araştırmacılara rehberlik sağlıyoruz. Metrik performansından kapsam uyumuna, kabul oranlarından hakem sürecine kadar tüm faktörleri birlikte değerlendiriyoruz.

Tek bir sayıya güvenerek dergi seçmek, tek bir vitalin sonucuna bakarak tanı koymaya benziyor. Tüm göstergeleri birlikte okumak gerekiyor.