Predatory (Yağmacı) Dergi Tespiti: Tuzaklara Düşmeyin

Predatory (yağmacı) dergiler, para karşılığı ve ciddi bir denetim olmadan neredeyse her makaleyi yayımlayan sahte dergiler; akademik yayıncılığın bilinen tuzaklarından biri. Doçentlikte YÖK'ün 2021 kararında yağmacı/şaibeli sayılan dergilerdeki makaleler özgeçmişe eklenmek zorunda, ama beyannamede puanlanmıyor (ÜAK SSS 20). Böyle bir dergiye harcanan emek bu yüzden değerlendirmede karşılık bulmayabiliyor.

Predatory dergi nedir?

Predatory dergiler, bilimsel kalite kontrolü yapmadan ya da çok yüzeysel bir incelemeyle para karşılığı her çalışmayı yayımlayan yayın organları. Amaçları bilimsel katkı değil, makale işlem ücreti (APC) geliri toplamak. Hakem değerlendirmesi ya hiç yoktur ya da göstermeliktir; kabul hızlı ve yüzeysel olabilir. Shen ve Björk'e göre bu dergilerde makaleler tipik olarak gönderimden iki üç ay içinde yayımlanıyor.

Uzun süre bu kavramın herkesçe kabul edilen bir tanımı yoktu. Grudniewicz ve arkadaşlarının 2019'da Nature'da yayımladığı, Delphi süreciyle hazırlanıp 43 katılımcılı bir uzlaşı toplantısında son hâlini alan tanım bu boşluğu doldurdu. Tanıma göre predatory dergi ve yayıncılar kendi çıkarlarını bilimin önüne koyar; dört özellik onları tanımlar: yanlış ya da yanıltıcı bilgi, editöryal ve yayın ilkelerinden sapma, şeffaflık eksikliği ve/veya agresif, ayrım gözetmeyen davet uygulamaları.

Ölçek küçümsenecek gibi değil. Shen ve Björk'ün 2015 tarihli çalışması, predatory dergilerde yayımlanan makale sayısının 2010'da yaklaşık 53.000 iken 2014'te yaklaşık 420.000'e çıktığını, bu makalelerin yaklaşık 8.000 aktif dergide toplandığını gösteriyor. Yine de her düşük etki faktörlü dergi yağmacı değil; meşru düşük IF dergilerini predatory dergilerden ayırt etmek kritik.

Kırmızı bayraklar

Agresif e-posta davetleri. "Dear Professor" gibi kişiselleştirilmemiş hitaplar, çalışma alanıyla ilgisiz davetler, "Submit within 7 days for 50% discount" gibi aciliyet yaratan ifadeler. Meşru dergiler de özel sayılar için davet gönderebiliyor; deneyimimizde bu davetler kişiye ve çalışma alanına göre kişiselleştirilmiş oluyor.

Sahte metrikler. Beall's List'in "yanıltıcı metrikler" listesi Global Impact Factor, Universal Impact Factor ve SJIF'i de yanıltıcı metrikler arasında sayıyor. Clarivate (Web of Science) ya da Elsevier (Scopus) tarafından verilen metrikleri gösteremeyen ve bunların yerine daha az bilinen ölçütler öne çıkaran dergiler ciddi bir uyarı sinyali.

Hızlı kabul vaatleri. Gerçek bir hakem sürecinin süresi dergiden dergiye değişir; ama "3-5 gün içinde kabul" ya da "guaranteed fast review" gibi vaatler, ciddi bir değerlendirme yapılmadığına işaret eder.

Web sitesi sorunları. Dil bilgisi hataları, kurumsal adres ya da telefon numarası olmaması, editör kurulu üyelerinin doğrulanamaması, ISSN numarasının ISSN Portal'da (portal.issn.org) doğrulanamaması.

Doğrulama araçları

Tek bir işarete bakarak karar vermek yanıltıcı olabiliyor; asıl güvence, birbirini destekleyen birkaç aracı birlikte kullanmaktan geliyor.

Beall's List: Akademik kütüphaneci Jeffrey Beall'ın 2012-2017 arasında oluşturduğu şüpheli yayıncılar listesi. Özgün liste Ocak 2017'de kaldırıldı; arşivi ve sonradan eklenen yayıncıları içeren ayrı bir liste, isimsiz yöneticilerce beallslist.net'te tutuluyor (son güncelleme Aralık 2024). Listede olmaması güvenilir olduğu anlamına gelmiyor; ancak listede olması ciddi bir uyarı.

DOAJ: Açık erişim dergiler için yaygın kullanılan bir beyaz liste. DOAJ'a kabul için aktif hakem süreci, editöryal şeffaflık ve yayıncılık etiği kriterlerinin karşılanması gerekiyor. DOAJ'ın Seal işareti ise 8 Nisan 2025'te kaldırıldı; artık bir ölçüt değil.

Think. Check. Submit: COPE, DOAJ ve ISSN'in de aralarında bulunduğu on kuruluşun temsilcilerince yürütülen bir girişim. Dergi seçimi için pratik bir kontrol listesi sunuyor (thinkchecksubmit.org).

İndeks doğrulama: Derginin iddia ettiği indekslemeleri bağımsız olarak doğrulamak şart. WoS için mjl.clarivate.com, Scopus için scopus.com/sources, PubMed için ncbi.nlm.nih.gov/nlmcatalog kullanılıyor. Derginin web sitesinde "Indexed in Scopus" yazması yeterli değil; indeksin kendi sitesinden teyit etmek gerekiyor.

Predatory yayının sonuçları

Doçentlikte YÖK'ün yağmacı/şaibeli saydığı dergilerdeki makaleler beyannamede puanlanmıyor; başka değerlendirmelerde ilgili mevzuata ve kurumun kurallarına bakmak gerekiyor. Geri çekmek son derece zor, makalenin başka dergiye gönderilmesi ise yinelenen yayın (duplicate publication) sorununa yol açabiliyor. CV'de predatory dergi bulunması, adayın titizliğine dair bir soru işareti bırakabiliyor.

Türkiye bağlamı

ÜAK doçentlik başvurularında yayınların indekslenme durumunu titizlikle değerlendiriyor. Doçentlikte, Sağlık Bilimleri temel alanında WoS (SCIE, SSCI, AHCI, ESCI) ve Scopus dergilerinin yanında TR Dizin (10 puan) ve diğer hakemli dergiler (4 puan) de puanlanıyor; YÖK'ün tanımladığı yağmacı/şaibeli dergiler ise beyannamede kullanılamıyor. TÜBİTAK ULAKBİM'in yönettiği TR Dizin ulusal bir kalite kontrolü sağlıyor ve ilkelere uymayan dergileri dizinden çıkarabiliyor. Akademik teşvik ödeneğinde de WoS, ÜAK alan endeksleri, diğer uluslararası hakemli dergiler ve TR Dizin dergileri puan alıyor. MDPI ve Frontiers gibi dizinli büyük yayıncıların bu çerçevedeki yeri ise ayrı bir başlık; bu iki yayınevi özelinde mevzuatın belgeli cevabı ayrı bir yazının konusu.

Yağmacı yayıncıların 2025'te değişen, daha sofistike taktikleri (sahte etki faktörü, klonlanmış siteler) için 2025 predatory tespit güncellemesi yazımızı okuyabilirsiniz. Model İstatistik CRO ekibi olarak dergi seçimi danışmanlığı kapsamında hedef dergi doğrulamasında da yanınızda duruyoruz.

Kullanılan kaynaklar

• Grudniewicz A, Moher D, Cobey KD, ve ark. Predatory journals: no definition, no defence. Nature. 2019;576(7786):210-212. · DOI
• Shen C, Björk BC. 'Predatory' open access: a longitudinal study of article volumes and market characteristics. BMC Medicine. 2015;13:230. · DOI
• Beall J. What I learned from predatory publishers. Biochemia Medica. 2017;27(2):273-278. · DOI
• DOAJ Blog. The DOAJ Seal has been retired, 09.04.2025.
• beallslist.net. Beall's List of Potential Predatory Journals and Publishers (özgün liste arşivi ve güncel liste; son güncelleme 24.12.2024).
• Think. Check. Submit. thinkchecksubmit.org.
• ÜAK. 2026 Mart Dönemi Sıkça Sorulan Sorular (20. soru), Doçentlik Başvuru Kılavuzu ve Tablo 10 Sağlık Bilimleri Temel Alanı.
• Akademik Teşvik Ödeneği Yönetmeliği (BKK 2018/11834; RG 17.01.2020/31011 değişikliğiyle).