Predatory (Yağmacı) Dergi Tespiti: Tuzaklara Düşmeyin

Predatory (yağmacı) dergiler, akademik yayıncılığın en sinsi tuzaklarından biri: para karşılığı, ciddi bir denetim olmadan neredeyse her makaleyi yayımlayan sahte dergiler. Bir doçentlik ya da teşvik başvurusunda böyle bir derginin adının geçmesi, yılların emeğini geçersiz kılabiliyor — çünkü değerlendirme komisyonları bu yayınları saymıyor. Bu yazıda predatory derginin ne olduğunu, nasıl ayırt edildiğini ve gönderim öncesi hangi doğrulama adımlarının atılması gerektiğini ele alıyoruz.

Predatory dergi nedir?

Predatory dergiler, bilimsel kalite kontrolü yapmadan — ya da çok yüzeysel bir incelemeyle — para karşılığı her çalışmayı yayımlayan yayın organları. Amaçları bilimsel katkı değil, makale işlem ücreti (APC) geliri toplamak. Hakem değerlendirmesi ya hiç yoktur ya da göstermeliktir; gönderilen makaleler birkaç gün içinde ciddi inceleme görmeden kabul edilir.

Uzun süre bu kavramın herkesçe kabul edilen bir tanımı yoktu. Grudniewicz ve arkadaşlarının 2019'da Nature'da yayımladığı, 43 uzmanın Delphi süreciyle vardığı uzlaşı tanımı bu boşluğu doldurdu: predatory dergi ve yayıncılar, kendi çıkarlarını bilimin önüne koyar ve dört özellikle tanımlanır — yanlış ya da yanıltıcı bilgi, editöryal ve yayın ilkelerinden sapma, şeffaflık eksikliği ve/veya agresif, ayrım gözetmeyen davet uygulamaları.

Ölçek küçümsenecek gibi değil. Shen ve Björk'ün 2015 tarihli çalışması, predatory dergilerde yayımlanan makale sayısının 2010'da yaklaşık 53.000 iken 2014'te yaklaşık 420.000'e çıktığını, bu makalelerin yaklaşık 8.000 aktif dergide toplandığını gösteriyor. Yine de her düşük etki faktörlü dergi yağmacı değil; meşru düşük IF dergilerini predatory dergilerden ayırt etmek kritik.

Kırmızı bayraklar

Agresif e-posta davetleri. "Dear Professor" gibi kişiselleştirilmemiş hitaplar, çalışma alanıyla ilgisiz davetler, "Submit within 7 days for 50% discount" gibi aciliyet yaratan ifadeler. Meşru dergiler de özel sayılar için davet gönderebiliyor ama kişiselleştirilmiş oluyor ve APC indirimi vaat etmiyor.

Sahte metrikler. "Global Impact Factor", "Universal Impact Factor", "SJIF" gibi uydurma metrikler. Clarivate (Web of Science) ya da Elsevier (Scopus) tarafından verilen metrikleri gösteremeyen ve bunların yerine daha az bilinen ölçütler öne çıkaran dergiler ciddi bir uyarı sinyali.

Hızlı kabul vaatleri. Gerçek bir hakem süreci 4-12 hafta sürüyor. "3-5 gün içinde kabul" ya da "guaranteed fast review" vaatleri, ciddi bir değerlendirme yapılmadığının göstergesi.

Web sitesi sorunları. Dil bilgisi hataları, kurumsal adres ya da telefon numarası olmaması, editör kurulu üyelerinin doğrulanamaması, ISSN numarasının ISSN Portal'da (issn.org) doğrulanamaması.

Doğrulama araçları

Tek bir işarete bakarak karar vermek yanıltıcı olabiliyor; asıl güvence, birbirini destekleyen birkaç aracı birlikte kullanmaktan geliyor.

Beall's List: Akademik kütüphaneci Jeffrey Beall'ın 2012-2017 arasında oluşturduğu şüpheli yayıncılar listesi. Orijinal liste 2017'de kaldırıldı ama beallslist.net üzerinden topluluk destekli güncellemeler sürüyor. Listede olmaması güvenilir olduğu anlamına gelmiyor; ancak listede olması ciddi bir uyarı.

DOAJ: Açık erişim dergiler için en güvenilir beyaz liste. DOAJ'a kabul için aktif hakem süreci, editöryal şeffaflık ve yayıncılık etiği kriterlerinin karşılanması gerekiyor. DOAJ Seal taşıyan dergiler daha yüksek standartları sağlıyor.

Think. Check. Submit: COPE, DOAJ ve ISSN'in ortak girişimi. Dergi seçimi için pratik bir kontrol listesi sunuyor (thinkchecksubmit.org).

İndeks doğrulama: Derginin iddia ettiği indekslemeleri bağımsız olarak doğrulamak şart. WoS için mjl.clarivate.com, Scopus için scopus.com/sources, PubMed için ncbi.nlm.nih.gov/nlmcatalog kullanılıyor. Derginin web sitesinde "Indexed in Scopus" yazması yeterli değil; indeksin kendi sitesinden teyit etmek gerekiyor.

Predatory yayının sonuçları

Akademik değerlendirmelerde sayılmıyor; ÜAK ve üniversite komisyonları predatory yayını tanımıyor. Geri çekmek son derece zor, makalenin başka dergiye gönderilmesi ise yinelenen yayın (duplicate publication) sorununa yol açabiliyor. CV'de predatory dergi bulunması, adayın titizliğine dair bir soru işareti bırakıyor.

Türkiye bağlamı

ÜAK doçentlik başvurularında yayınların indekslenme durumunu titizlikle değerlendiriyor. SCI-E, SSCI, AHCI, ESCI ve Scopus dışındaki dergilerdeki yayınlar puanlamaya dahil edilmiyor. TÜBİTAK-ULAKBİM tarafından yönetilen TR Dizin ulusal kalite kontrolü sağlıyor ve predatory dergiler TR Dizin'de yer almıyor. YÖK akademik teşvik ödeneğinde de yalnızca WoS ve Scopus indeksli dergiler puan alıyor.

Yağmacı yayıncıların 2025'te değişen, daha sofistike taktikleri (sahte etki faktörü, klonlanmış siteler) için 2025 predatory tespit güncellemesi yazımızı okuyabilirsiniz. Model İstatistik CRO ekibi olarak dergi seçimi danışmanlığı kapsamında hedef dergi doğrulamasında da yanınızda duruyoruz.

Kullanılan kaynaklar

• Grudniewicz A, Moher D, Cobey KD, ve ark. Predatory journals: no definition, no defence. Nature. 2019;576(7786):210-212. · DOI
• Shen C, Björk BC. 'Predatory' open access: a longitudinal study of article volumes and market characteristics. BMC Medicine. 2015;13:230. · DOI
• Beall J. What I learned from predatory publishers. Biochemia Medica. 2017;27(2):273-278. · DOI