"Açık erişim" tek bir model değil; kimin ödediği, makalenin ne zaman açıldığı ve derginin denetimden geçip geçmediği modele göre değişiyor. Yanlış tercih iki yönden de sorun çıkarabiliyor. Bir yanda proje bütçesinde çoğu zaman düşünülmemiş makale işlem ücreti (Article Processing Charge, APC), diğer yanda "ücretsiz açık erişim" vaadiyle çekip bir yıl sonra DOAJ'dan çıkarılan ya da Scopus indekslemesini yitiren dergiler duruyor.
İkinci durum daha sinsi. APC istemeyen, hakem süreci hızlı, kabul oranı yüksek bir dergiye gönderilen makale kabul edilip yayımlanabilir; ama dergi indekslerden düşerse, CV'deki o yayın kalıcı bir yüke dönüşür.
Doğru modeli seçmek bu iki riski birlikte yönetmekle başlıyor. İki yayın modelini baştan karşılaştıran açık erişim mi, abonelik mi yazımız kararın genel çerçevesini çiziyor; burada açık erişim modellerinin ayrıntısına, APC finansmanına, DOAJ doğrulamasına ve Türkiye bağlamına odaklanıyoruz.
Dört model, dört farklı cüzdan
Açık erişim tek bir şey değil. Modeller arasındaki farkı bilmek, doğru stratejiyi belirlemenin ilk adımı.
Gold OA (altın açık erişim): Makale yayımlandığı anda açık erişim. Yazar (veya kurumu) APC ödüyor. PLOS ONE, BMC serisi, MDPI dergileri bu modelde çalışıyor. APC dergiye göre değişiyor ve birkaç bin USD'yi bulabiliyor (güncel örnekler aşağıda).
Green OA (yeşil açık erişim): Abonelik dergisinde yayımlanan makalenin kabul edilmiş sürümünü (postprint) kurumsal havuza (repository) yüklüyorsunuz. APC yok, ama yayıncı yüklemeden önce bir embargo süresi isteyebiliyor ve bu süre dergiden dergiye değişiyor. Hangi derginin neye izin verdiğini Jisc'in Open Policy Finder aracı (eski adıyla Sherpa Romeo) gösteriyor.
Hybrid OA (hibrit): Abonelik dergisinde tek bir makaleyi açık erişim yapıyorsunuz. Ücretler ortalamada gold dergilerinkinin üstünde (Matthias ve ark., ön baskı). Dergi hem abonelik geliri hem APC alıyor; "çifte ödeme (double dipping)" tartışması buradan çıkıyor. Plan S hibrit dergi ücretlerini desteklemiyor.
Diamond OA (elmas): Ne yazardan ne okuyucudan ücret alınıyor. Kurumsal fonlarla, derneklerle veya kamu kaynaklarıyla finanse ediliyor. Eylül 2026 itibarıyla DOAJ'da listelenen dergilerin %62'si, Türkiye'den yayımlananların ise %93'ü APC almıyor; model düşünülenden çok daha yaygın.
Hangi OA modeli bana uygun?
APC fiyatları: 0 ile 11.000 USD arası
APC fiyatlarındaki uçurum şaşırtıcı. Eylül 2026 liste fiyatlarıyla Nature Communications 7.350 USD, Scientific Reports 2.850 USD, PLOS ONE 2.477 USD; Nature gibi hibrit dergilerde makaleyi açık erişim yapmanın ücreti 12.000 USD'yi aşıyor. On dört büyük yayıncıya APC olarak yapılan toplam harcama da enflasyondan arındırıldığında 2019'dan 2025'e dört katına çıktı (Matthias ve ark., ön baskı). APC tutarları yıldan yıla ve döviz kuruna göre değişir; güncel değeri her zaman derginin kendi sayfasından teyit etmek gerekir.
Ama APC'yi cebinizden ödemek zorunda değilsiniz.
Proje bütçesinde bu kalem varsa APC oradan karşılanabiliyor, ama kural fonlayıcıya göre değişiyor; örneğin Horizon Europe yayın ücretini yalnız tam açık erişim dergilerde geri ödüyor, hibrit dergi ücretini ödemiyor. Bu yüzden açık erişim yayın maliyetini proje başvurusu aşamasında fonlayıcının bütçe kuralına göre planlamak önemli.
Kurumsal anlaşmalar (transformative agreements) çoğu araştırmacının bilmediği bir fırsat. Türkiye'de Springer Nature, Wiley ve Oxford University Press ile yürürlükteki "Oku & Yayımla" anlaşmaları TÜBİTAK ULAKBİM'in EKUAL kapsamında ulusal düzeyde yürütülüyor; sorumlu yazar EKUAL kapsamındaki bir kurumdaysa ve dergi anlaşmanın ölçütlerine uyuyorsa APC karşılanabiliyor. Eylül 2026 itibarıyla Elsevier ile Türkiye'de APC'yi kapsayan bir anlaşma yok. Kütüphanenize "Kurumumuzun açık erişim anlaşmaları neler?" diye sormak, birkaç bin dolarlık tasarruf sağlayabilir.
EKUAL anlaşmalarında APC desteğinin ölçütü DOAJ kaydı değil, yayıncıya özgü anlaşma ölçütleri; örneğin Wiley anlaşması, JCR etki faktörüne göre Q1 ve Q2 dergilerini kapsıyor, ESCI dergilerini kapsamıyor. Güncel dergi listeleri ve koşullar ULAKBİM'in EKUAL sayfasında. Doçentlik hedefi olan araştırmacılar için ücret alan dergilerin beyannamedeki durumu da gönderim öncesi bakılmayı hak eden ayrı bir başlık.
Dergilerin kendi muafiyet (waiver) programları da var, ama incelediğimiz programlarda gelir grubuna dayalı muafiyetler düşük gelirli ve alt-orta gelirli ülkelere yönelik; Dünya Bankası sınıflandırmasında "üst-orta gelirli" olan Türkiye, Springer Nature ve PLOS'un bu programlarının dışında. Bazı yayıncılar gerekçeli bireysel başvuruyla indirim veriyor (örneğin PLOS'un yayın ücreti yardımı). Gönderim aşamasında sormakta fayda var.
DOAJ doğrulaması: altın standart mı?
DOAJ (Directory of Open Access Journals) Eylül 2026 itibarıyla 140'tan fazla ülkeden 23.000'i aşkın dergiyi listeliyor. DOAJ'da olmak belirli kalite kriterlerinin karşılandığını gösteriyor. Ama tek başına yeterli bir güvence değil.
DOAJ'ın bir dönem kullandığı Seal işareti ise Nisan 2025'te kaldırıldı; DOAJ, işaretin kalite ve prestij ölçütü olarak kullanılmasını kaldırma gerekçeleri arasında gösterdi. Eski listelerde geçen Seal bilgisi bu yüzden dergi seçiminde bir ölçüt olamaz.
DOAJ'da olmayan bir açık erişim dergi güvenilmez mi? Mutlaka değil. Yeni başvurmuş veya değerlendirme sürecinde olan meşru dergiler olabilir. Ama DOAJ kaydı yoksa ek doğrulama adımları atmanız gerekiyor: Web of Science veya Scopus indekslemesi, COPE üyeliği, ISSN doğrulaması (issn.org), editör kurulunun gerçek akademisyenlerden oluşup oluşmadığı.
Predatory dergi tespiti rehberimizde bu kontrolleri ayrıntılı ele aldık. Think Check Submit kontrol listesi de tamamlayıcı bir araç.
Plan S: kimi etkiliyor?
Plan S, 2018'de ulusal araştırma fonlayıcılarının Avrupa Komisyonu ve Avrupa Araştırma Konseyi'nin desteğiyle başlattığı bir politika. cOAlition S üyesi fonlayıcıların kamu ya da özel hibeleriyle desteklenen yayınların anında açık erişim olmasını zorunlu kılıyor. Embargo süresi kabul etmiyor, varsayılan lisans olarak CC BY istiyor ve hibrit dergi ücretlerini desteklemiyor; dönüştürücü anlaşmalara verilen geçici destek de 2024 sonunda bitti.
Türkiye'deki araştırmacıları doğrudan bağlamıyor. Ama Horizon Europe, Wellcome Trust veya Gates Foundation'dan fon alıyorsanız, Plan S koşullarına uymanız gerekiyor. TÜBİTAK cOAlition S üyesi değil, ama 2020'den beri desteklediği projelerin yayınlarının Aperta arşivine yüklenmesini zorunlu tutuyor (yeşil yol).
Journal Checker Tool (journalcheckertool.org) ile hedef derginin Plan S uyumlu olup olmadığını saniyeler içinde kontrol edebilirsiniz. Dergiyi, fonlayıcıyı ve kurumu girmek yeterli.
Uyarı
CC BY lisansı çalışmanızın atıf verilmesi koşuluyla serbestçe kullanılmasına izin verir; ticari kullanım dâhil. Bu bazı araştırmacıları tedirgin edebiliyor. CC BY-NC (ticari olmayan) lisans da seçilebilir, ama bu lisans Plan S'in kabul ettiği lisanslar arasında yok ve eğitim materyallerinde kullanımı kısıtlayabiliyor.
Green OA ve preprint: APC olmadan görünürlük
Bütçeniz yoksa Green OA güçlü bir alternatif. Abonelik dergisinde yayımlanan makalenin kabul edilmiş sürümünü (Author Accepted Manuscript) kurumsal havuza veya PubMed Central gibi konu havuzlarına yükleyebilirsiniz.
Dikkat noktaları: yayıncının kendi kendine arşivleme (self-archiving) politikasını Open Policy Finder'dan kontrol etmek, embargo süresine uymak, doğru sürümü yüklemek (yayıncının dizgilenmiş sürümünü değil, hakemli son sürümü) ve üstverileri (metadata) eksiksiz doldurmak.
Preprint sunucuları da giderek önemli bir kanal. medRxiv (klinik), bioRxiv (biyoloji), arXiv (istatistik ve biyoinformatik), hakem değerlendirmesinden önce çalışmanızı kamuya açık şekilde paylaşmanızı sağlıyor. Çalışmanın önceliğini güvence altına almak ve erken geri bildirim almak için değerli. Ama klinik bulgularda "henüz hakem değerlendirmesinden geçmemiştir" uyarısının net olduğundan emin olmak gerekiyor. COVID-19 döneminde bu konudaki sorunları hep birlikte gördük.
Çoğu büyük yayıncı (Nature, Science, Lancet, PLOS, BMC) preprint yüklemeyi önceki yayın olarak değerlendirmiyor. Ama az sayıda dergi hâlâ kabul etmiyor. Gönderim öncesi hedef derginin preprint politikasını kontrol etmekte fayda var; gönderimde preprint'i ve bağlantısını dergiye bildirmek de yazarın sorumluluğunda (ICMJE).
Türkiye'de açık erişim: neredeyiz?
DergiPark altyapısı Türkiye'nin açık erişim yayıncılıktaki en büyük gücü. TÜBİTAK ULAKBİM bu platformu dergilere ücretsiz sunuyor. DOAJ'da listelenen Türkiye dergilerinin %93'ünün APC almaması da Diamond OA modelinin Türkiye'de ne kadar yaygın olduğunu gösteriyor.
TR Dizin, dergilerden açık erişim bilgisini ve varsa ücret politikasını yayın politikalarında açıkça yazmalarını istiyor. APC ödemeden ulusal ve uluslararası görünürlük arayan araştırmacı için TR Dizin'deki APC almayan dergiler önemli bir seçenek. ULAKBİM TR Dizin başvurusu hakkında ayrı bir rehberimiz var.
Açık erişim yayımlanan makalelerin ortalamada daha fazla atıf aldığı büyük ölçekli analizlerde gösterilmiş (Piwowar ve ark., 2018). Aynı çalışmada avantaj daha çok yeşil ve hibrit açık erişimden geliyor, gold açık erişimli makaleler ise dünya ortalamasının altında atıf alıyor. Bu avantajın kaynağı ve büyüklüğü literatürde hâlâ tartışılıyor. Yine de açık erişimin sunduğu erişim genişliği, görünürlük açısından açık bir kazanç.
Döviz kuru dalgalanmalarının APC maliyetini ciddi ölçüde etkilediğini de göz ardı etmemek gerekiyor. 2.000 USD'lik bir APC, kur değişimine bağlı olarak bütçeyi beklenmedik şekilde zorlayabilir. Bütçe planlamasında güncel kuru dikkate almak ve mümkünse proje bütçesine kur marjı eklemek pratik bir önlem.
Etki faktörü değerlendirme yazımız ile dergi metriklerini doğru okumak, açık erişim dergi seçiminizi tamamlayıcı bir bakışla destekliyor.
Açık erişim, araştırmanın görünürlüğünü artırmanın yollarından biri. Ama model seçimi, maliyet yönetimi ve kalite kontrolü birlikte düşünülmediğinde ya bütçe ya da akademik profil zarar görebiliyor. Model İstatistik CRO olarak dergi seçim süreçlerinde araştırmacıların yanında dururken, APC planlamasının genellikle en son düşünülen ama en çok sorun çıkaran adım olduğunu görüyoruz. Oysa APC'yi erken planlamak, sonradan kaynak aramaktan kolay.
Kullanılan kaynaklar
- Piwowar H, Priem J, Larivière V, Alperin JP, Matthias L, Norlander B, Farley A, West J, Haustein S. The state of OA: a large-scale analysis of the prevalence and impact of Open Access articles. PeerJ. 2018;6:e4375. · DOI
- Matthias L, Schares E, Alperin JP, ve ark. Estimating global article processing charges paid to 14 publishers for open access between 2019 and 2025. arXiv:2608.16322 (ön baskı, 2026).
- DOAJ. Journal CSV ve API verisi (erişim 30.09.2026); DOAJ Blog. Our metadata changes are live and the Seal has been retired (9 Nisan 2025); DOAJ Blog, 8 Ocak 2025 tarihli Seal duyurusu.
- Nature Communications, Scientific Reports ve Nature açık erişim ücret sayfaları; PLOS. Publication fees (erişim 30.09.2026).
- TÜBİTAK ULAKBİM Cahit Arf Bilgi Merkezi. EKUAL veri tabanları ve Oku & Yayımla fonlama kriterleri (Springer Nature 2024-2026, Wiley 2026-2028, OUP 2026-2028; erişim 30.09.2026).
- TÜBİTAK. Açık Bilim Politikası.
- cOAlition S. Plan S Principles; Guidance on the Implementation of Plan S (erişim 30.09.2026).
- European Research Executive Agency. Open science (Horizon Europe) (erişim 30.09.2026).
- Springer Nature. APC waivers and discounts; World Bank. Country and Lending Groups, FY27.
- Jisc. Open Policy Finder (eski adıyla Sherpa Romeo) (erişim 30.09.2026).
- ICMJE. Recommendations (Ocak 2026): III.D.3 Preprints.