"Açık erişim" tek bir model değil; kimin ödediği, makalenin ne zaman açıldığı ve derginin denetimden geçip geçmediği modele göre değişiyor. Yanlış tercih iki ucu da yorabiliyor: bir yanda proje bütçesinde çoğu zaman düşünülmemiş makale işlem ücreti (APC — Article Processing Charge), diğer yanda "ücretsiz açık erişim" vaadiyle çekip bir yıl sonra DOAJ'dan çıkarılan ya da Scopus indekslemesini yitiren dergiler.
İkinci durum daha sinsi: APC istemeyen, hakem süreci hızlı, kabul oranı yüksek bir dergiye gönderilen makale kabul edilip yayımlanabilir; ama dergi indekslerden düşerse, CV'deki o yayın kalıcı bir yüke dönüşür.
Doğru modeli seçmek bu iki riski birlikte yönetmekle başlıyor. İki yayın modelini baştan karşılaştıran açık erişim mi, abonelik mi yazımız kararın genel çerçevesini çiziyor; burada açık erişim modellerinin ayrıntısına, APC finansmanına, DOAJ doğrulamasına ve Türkiye bağlamına odaklanıyoruz.
Dört model, dört farklı cüzdan
Açık erişim tek bir şey değil. Modeller arasındaki farkı bilmek, doğru stratejiyi belirlemenin ilk adımı.
Gold OA (altın açık erişim): Makale yayımlandığı anda açık erişim. Yazar (veya kurumu) APC ödüyor. PLOS ONE, BMC serisi, MDPI dergileri bu modelde çalışıyor. APC yaklaşık 2.000 ile 6.000 USD arasında değişiyor.
Green OA (yeşil açık erişim): Abonelik dergisinde yayımlanan makalenin kabul edilmiş sürümünü (postprint) kurumsal havuza (repository) yüklüyorsunuz. APC yok ama embargo süresi var: 6-24 ay arasında beklemek gerekiyor. SHERPA/RoMEO (v2.sherpa.ac.uk) hangi derginin neye izin verdiğini gösteriyor.
Hybrid OA (hibrit): Abonelik dergisinde tek bir makaleyi açık erişim yapıyorsunuz. En pahalı model. Dergi hem abonelik geliri hem APC alıyor; "çifte ödeme (double dipping)" tartışması buradan çıkıyor. Plan S bu modeli sınırlı destekliyor.
Diamond OA (elmas): Ne yazardan ne okuyucudan ücret alınıyor. Kurumsal fonlarla, derneklerle veya kamu kaynaklarıyla finanse ediliyor. DergiPark'taki Türk dergilerinin çoğu bu modelde. DOAJ verilerine göre listelenen dergilerin yaklaşık %73'ü APC almıyor — düşünülenden çok daha yaygın bir model.
APC fiyatları: 0 ile 11.000 USD arası
APC fiyatlarındaki uçurum şaşırtıcı. Nature Communications yaklaşık 6.000 USD, PLOS ONE yaklaşık 2.000 USD, Scientific Reports yaklaşık 2.200 USD bandında; yüksek etki faktörlü açık erişim dergilerinde 11.000 USD'ye varan ücretler var. Ortalama APC son on yılda belirgin biçimde arttı ve birçok dergide 2.000 USD eşiği aşıldı. APC tutarları yıldan yıla ve döviz kuruna göre değişir; güncel değeri her zaman derginin kendi sayfasından teyit etmek gerekir.
Ama APC'yi cebinizden ödemek zorunda değilsiniz.
Proje bütçenizde bu kalem varsa (TÜBİTAK-ARDEB, Horizon Europe, NIH), doğrudan oradan karşılanabiliyor. Proje başvurusu aşamasında açık erişim yayın maliyetini eklemeyi unutmamak önemli; geriye dönük eklenmesi genellikle mümkün değil.
Kurumsal anlaşmalar (transformative agreements) çoğu araştırmacının bilmediği bir fırsat. Birçok üniversite, ANKOS aracılığıyla Springer Nature, Wiley ve Elsevier ile indirimli veya ücretsiz APC anlaşmaları yapmış durumda. Kütüphanenize "Kurumumuzun açık erişim anlaşmaları neler?" diye sormak, birkaç bin dolarlık tasarruf sağlayabilir.
TÜBİTAK ULAKBİM de DOAJ'da listelenen dergilerde yayın yapan araştırmacılara APC desteği sağlıyor. Başvuru koşulları değişkenlik gösterebiliyor; güncel durumu ULAKBİM'in web sitesinden takip etmekte fayda var.
Dergilerin kendi muafiyet (waiver) programları da var. Dünya Bankası gelir sınıflandırmasına göre Türkiye "üst-orta gelirli" ülke olarak kısmi indirim alabiliyor. Bazı dergiler bireysel başvuruyla tam muafiyet de veriyor. Gönderim aşamasında sormaktan çekinmeyin.
DOAJ doğrulaması: altın standart mı?
DOAJ (Directory of Open Access Journals) 130'dan fazla ülkeden 20.000'i aşkın dergiyi listeliyor. DOAJ'da olmak belirli kalite kriterlerinin karşılandığını gösteriyor. Ama tek başına yeterli bir güvence değil.
DOAJ Seal ise farklı bir düzey. Seal sahibi dergiler, açık erişim yayıncılığın en gelişmiş uygulamalarını eksiksiz karşılıyor. Aynı alanda DOAJ'da iki dergi varsa ve biri Seal sahibiyse, o dergiye öncelik vermekte fayda var.
DOAJ'da olmayan bir açık erişim dergi güvenilmez mi? Mutlaka değil. Yeni başvurmuş veya değerlendirme sürecinde olan meşru dergiler olabilir. Ama DOAJ kaydı yoksa ek doğrulama adımları atmanız gerekiyor: Web of Science veya Scopus indekslemesi, COPE üyeliği, ISSN doğrulaması (issn.org), editör kurulunun gerçek akademisyenlerden oluşup oluşmadığı.
Predatory dergi tespiti rehberimizde bu kontrolleri ayrıntılı ele aldık. Think Check Submit kontrol listesi de tamamlayıcı bir araç.
Plan S: kimi etkiliyor?
Plan S, 2018'de Avrupa'nın büyük araştırma fonlayıcılarının başlattığı bir politika. Kamu fonlarıyla desteklenen araştırmaların anında açık erişim olmasını zorunlu kılıyor. Embargo süresi kabul etmiyor, CC BY lisans zorunlu tutuyor, Hybrid OA'yı sınırlı destekliyor.
Türkiye'deki araştırmacıları doğrudan bağlamıyor. Ama Horizon Europe, Wellcome Trust veya Gates Foundation'dan fon alıyorsanız, Plan S koşullarına uymanız gerekiyor. TÜBİTAK'ın açık erişim politikası da bu yönde gelişiyor.
Journal Checker Tool (journalcheckertool.org) ile hedef derginin Plan S uyumlu olup olmadığını saniyeler içinde kontrol edebilirsiniz. Fonlayıcınızı ve derginin ISSN'ini girmeniz yeterli.
Uyarı
CC BY lisansı çalışmanızın atıf verilmesi koşuluyla serbestçe kullanılmasına izin verir; ticari kullanım dahil. Bu bazı araştırmacıları tedirgin ediyor ama pratikte bilimsel makalelerin ticari kötüye kullanımı çok nadir. CC BY-NC (ticari olmayan) tercih edebilirsiniz; ancak Plan S ile uyumlu olmadığını ve eğitim materyallerinde kullanımı kısıtlayabileceğini bilin.
Green OA ve preprint: APC olmadan görünürlük
Bütçeniz yoksa Green OA güçlü bir alternatif. Abonelik dergisinde yayımlanan makalenin kabul edilmiş sürümünü (Author Accepted Manuscript) kurumsal havuza veya PubMed Central gibi konu havuzlarına yükleyebilirsiniz.
Dikkat noktaları: yayıncının self-archiving (kendi kendine arşivleme) politikasını SHERPA/RoMEO'dan kontrol edin, embargo süresine uyun, doğru sürümü yükleyin (yayıncının dizgilenmiş sürümünü değil, hakemli son sürümü) ve üstverileri (metadata) eksiksiz doldurun.
Preprint sunucuları da giderek önemli bir kanal. medRxiv (klinik), bioRxiv (biyoloji), arXiv (istatistik ve biyoinformatik), hakem değerlendirmesinden önce çalışmanızı kamuya açık şekilde paylaşmanızı sağlıyor. Çalışmanın önceliğini güvence altına almak ve erken geri bildirim almak için değerli. Ama dikkat: klinik bulgularda "henüz hakem değerlendirmesinden geçmemiştir" uyarısının net olduğundan emin olmak gerekiyor. COVID-19 döneminde bu konudaki sorunları hep birlikte gördük.
Çoğu büyük yayıncı (Nature, Science, Lancet, PLOS, BMC) preprint yüklemeyi önceki yayın olarak değerlendirmiyor. Ama az sayıda dergi hâlâ kabul etmiyor. Gönderim öncesi hedef derginin preprint politikasını kontrol etmekte fayda var.
Türkiye'de açık erişim: neredeyiz?
DergiPark altyapısı Türkiye'nin açık erişim yayıncılıktaki en büyük gücü. TÜBİTAK ULAKBİM'in sağladığı bu platformda barınan dergilerin büyük çoğunluğu APC almıyor. Diamond OA modelinin canlı bir örneği.
TR Dizin'de yer alan dergilerin çoğu zaten açık erişim. Türkiye'deki araştırmacılar için APC ödemeden ulusal ve uluslararası görünürlük kazanmanın yolu bu dergilerden geçiyor. ULAKBİM TR Dizin başvurusu hakkında ayrı bir rehberimiz var.
Açık erişim yayımlanan makalelerin ortalamada daha fazla atıf aldığı büyük ölçekli analizlerde gösterilmiş (Piwowar ve ark., 2018); ancak bu avantajın kaynağı ve büyüklüğü literatürde hâlâ tartışılıyor. Yine de görünürlük açısından açık erişimin sunduğu erişim genişliği yadsınamaz.
Döviz kuru dalgalanmalarının APC maliyetini ciddi ölçüde etkilediğini de göz ardı etmemek gerekiyor. 2.000 USD'lik bir APC, kur değişimine bağlı olarak bütçeyi beklenmedik şekilde zorlayabilir. Bütçe planlamasında güncel kuru dikkate almak ve mümkünse proje bütçesine kur marjı eklemek pratik bir önlem.
Etki faktörü değerlendirme yazımız ile dergi metriklerini doğru okumak, açık erişim dergi seçiminizi tamamlayıcı bir bakışla destekliyor.
Açık erişim yayıncılık, araştırmanın etkisini artırmanın en doğrudan yollarından biri. Ama model seçimi, maliyet yönetimi ve kalite kontrolü birlikte düşünülmediğinde ya bütçe ya da akademik profil zarar görebiliyor. Model İstatistik CRO olarak dergi seçim süreçlerinde araştırmacıların yanında dururken, APC planlamasının genellikle en son düşünülen ama en çok sorun çıkaran adım olduğunu görüyoruz. Erken planlamak, sonradan pişman olmaktan çok daha az maliyetli.
Kullanılan kaynaklar
- Piwowar H, Priem J, Larivière V, Alperin JP, Matthias L, Norlander B, Farley A, West J, Haustein S. The state of OA: a large-scale analysis of the prevalence and impact of Open Access articles. PeerJ. 2018;6:e4375. · DOI