Makaleniz kabul edildi. Dergi "açık erişim için 3.200 USD APC ödemeniz gerekiyor" diyor. Bütçeniz yok. Proje fonunuzda bu kalem düşünülmemiş. Üniversitenizin böyle bir desteği var mı bilmiyorsunuz. Alternatif olarak makaleniz abonelik modeliyle yayımlanacak ama dünya nüfusunun büyük çoğunluğu okuyamayacak.
Ya da başka bir senaryo: internette "ücretsiz açık erişim" vaat eden bir dergi buldunuz. APC istemiyor, hakem süreci hızlı, kabul oranı yüksek. Gönderdiniz, kabul edildi, yayımlandı. Bir yıl sonra dergi DOAJ'dan çıkarıldı, Scopus indekslemesini kaybetti. CV'nizdeki o yayın artık bir yük.
Açık erişim yayıncılık, araştırmanızın daha geniş kitlelere ulaşması için güçlü bir araç. Ama doğru seçim yapmazsanız ya cüzdanınız ya da akademik itibarınız zarar görür.
Dört model, dört farklı cüzdan
Açık erişim tek bir şey değil. Modeller arasındaki farkı bilmek, doğru stratejiyi belirlemenin ilk adımı.
Gold OA: Makale yayımlandığı anda açık erişim. Yazar (veya kurumu) APC ödüyor. PLOS ONE, BMC serisi, MDPI dergileri bu modelde çalışıyor. APC 1.600 ile 6.000 USD arasında değişiyor.
Green OA: Abonelik dergisinde yayımlanan makalenizin kabul edilmiş versiyonunu (postprint) kurumsal havuza yüklüyorsunuz. APC yok ama embargo süresi var: 6-24 ay arasında beklemeniz gerekiyor. SHERPA/RoMEO (v2.sherpa.ac.uk) hangi derginin neye izin verdiğini gösteriyor.
Hybrid OA: Abonelik dergisinde bireysel makalenizi OA yapıyorsunuz. En pahalı model. Dergi hem abonelik geliri hem APC alıyor ("double dipping" tartışması). Plan S bu modeli sınırlı destekliyor.
Diamond OA: Ne yazardan ne okuyucudan ücret alınıyor. Kurumsal fonlarla, derneklerle veya kamu kaynaklarıyla finanse ediliyor. DergiPark'taki Türk dergilerinin çoğu bu modelde. DOAJ'da listelenen dergilerin yaklaşık %73'ü APC almıyor. Düşünülenden çok daha yaygın bir model.
APC fiyatları: 0 ile 11.000 USD arası
APC fiyatlarındaki uçurum şaşırtıcı. Nature Communications 5.790 USD, PLOS ONE 1.805 USD, Scientific Reports 2.190 USD. Yüksek IF'li OA dergilerde 11.000 USD'ye varan fiyatlar var. Ortalama APC 2012'de 900 USD civarındayken 2024'te 2.000 USD'nin üzerine çıktı.
Ama APC'yi cebinizden ödemek zorunda değilsiniz.
Proje bütçenizde bu kalem varsa (TÜBİTAK-ARDEB, Horizon Europe, NIH), direkt oradan karşılanabiliyor. Proje başvurusu aşamasında OA yayın maliyetini eklemeyi unutmamak kritik. Geriye dönük eklenmesi genellikle mümkün değil.
Kurumsal anlaşmalar (transformative agreements) çoğu araştırmacının bilmediği bir fırsat. Birçok üniversite, ANKOS aracılığıyla Springer Nature, Wiley ve Elsevier ile indirimli veya ücretsiz APC anlaşmaları yapmış durumda. Kütüphanenize "Kurumumuzun OA anlaşmaları neler?" diye sormak, 3.000 USD tasarruf ettirebilir.
TÜBİTAK ULAKBİM de DOAJ'da listelenen dergilerde yayın yapan araştırmacılara APC desteği sağlıyor. Başvuru koşulları değişkenlik gösterebiliyor, güncel durumu ULAKBİM'in web sitesinden takip etmekte fayda var.
Dergilerin kendi muafiyet programları da var. Dünya Bankası gelir sınıflandırmasına göre Türkiye "üst-orta gelirli" ülke olarak kısmi indirim alabiliyor. Bazı dergiler bireysel başvuruyla tam muafiyet de veriyor. Gönderim aşamasında sormaktan çekinmeyin.
DOAJ doğrulaması: altın standart mı?
DOAJ (Directory of Open Access Journals) 130'dan fazla ülkeden 20.000'i aşkın dergiyi listeliyor. DOAJ'da olmak belirli kalite kriterlerini karşıladığını gösteriyor. Ama tek başına yeterli bir güvence değil.
DOAJ Seal ise farklı bir düzey. Seal sahibi dergiler, açık erişim yayıncılığın en iyi uygulamalarının tamamını karşılıyor. Aynı alanda DOAJ'da iki dergi varsa ve biri Seal sahibiyse, o dergiye öncelik vermekte fayda var.
DOAJ'da olmayan bir OA dergi güvenilmez mi? Mutlaka değil. Yeni başvurmuş veya değerlendirme sürecinde olan meşru dergiler olabilir. Ama DOAJ kaydı yoksa ek doğrulama adımları atmanız gerekiyor: Web of Science veya Scopus indekslemesi, COPE üyeliği, ISSN doğrulaması (issn.org), editör kurulunun gerçek akademisyenlerden oluşup oluşmadığı.
Predatory dergi tespiti rehberimizde bu kontrolleri detaylı ele aldık. Think Check Submit kontrol listesi de tamamlayıcı bir araç.
Plan S: kimi etkiliyor?
Plan S, 2018'de Avrupa'nın büyük araştırma fonlayıcılarının başlattığı bir politika. Kamu fonlarıyla desteklenen araştırmaların anında açık erişim olmasını zorunlu kılıyor. Embargo süresi kabul etmiyor, CC BY lisans zorunlu tutuyor, Hybrid OA'yı sınırlı destekliyor.
Türkiye'deki araştırmacıları doğrudan bağlamıyor. Ama Horizon Europe, Wellcome Trust veya Gates Foundation'dan fon alıyorsanız, Plan S koşullarına uymanız gerekiyor. TÜBİTAK'ın açık erişim politikası da bu yönde gelişiyor.
Journal Checker Tool (journalcheckertool.org) ile hedef derginin Plan S uyumlu olup olmadığını saniyeler içinde kontrol edebilirsiniz. Fonlayıcınızı ve derginin ISSN'ini girmeniz yeterli.
Uyarı
CC BY lisansı çalışmanızın atıf verilmesi koşuluyla serbestçe kullanılmasına izin verir. Ticari kullanım dahil. Bu bazı araştırmacıları tedirgin ediyor ama pratikte bilimsel makalelerin ticari kötüye kullanımı çok nadir. CC BY-NC (ticari olmayan) tercih edebilirsiniz ancak Plan S ile uyumlu olmadığını ve eğitim materyallerinde kullanımı kısıtlayabileceğini bilin.
Green OA ve preprint: APC olmadan görünürlük
Bütçeniz yoksa Green OA güçlü bir alternatif. Abonelik dergisinde yayımlanan makalenizin kabul edilmiş versiyonunu (Author Accepted Manuscript) kurumsal havuza veya PubMed Central gibi konu havuzlarına yükleyebilirsiniz.
Dikkat noktaları: yayıncının self-archiving politikasını SHERPA/RoMEO'dan kontrol edin, embargo süresine uyun, doğru versiyonu yükleyin (yayıncının dizgilenmiş versiyonunu değil, hakemli son versiyonu) ve metadata'yı eksiksiz doldurun.
Preprint sunucuları da giderek önemli bir kanal. medRxiv (klinik), bioRxiv (biyoloji), arXiv (istatistik ve biyoinformatik) hakem değerlendirmesinden önce çalışmanızı kamuyaaçık şekilde paylaşmanızı sağlıyor. Çalışmanızın önceliğini güvence altına almak ve erken geri bildirim almak için değerli. Ama dikkat: klinik bulgularda "henüz hakem değerlendirmesinden geçmemiştir" uyarısının net olduğundan emin olmanız gerekiyor. COVID-19 döneminde bu konudaki sorunları hep birlikte gördük.
Çoğu büyük yayıncı (Nature, Science, Lancet, PLOS, BMC) preprint yüklemeyi önceki yayın olarak değerlendirmiyor. Ama az sayıda dergi hala kabul etmiyor. Gönderim öncesi hedef derginin preprint politikasını kontrol etmekte fayda var.
Türkiye'de açık erişim: neredeyiz?
DergiPark altyapısı Türkiye'nin açık erişim yayıncılıktaki en büyük gücü. TÜBİTAK ULAKBİM'in sağladığı bu platformda barınan dergilerin büyük çoğunluğu APC almıyor. Diamond OA modelinin canlı bir örneği.
TR Dizin'de yer alan dergilerin çoğu zaten açık erişim. Türkiye'deki araştırmacılar için APC ödemeden ulusal ve uluslararası görünürlük kazanmanın yolu bu dergilerden geçiyor. ULAKBİM TR Dizin başvurusu hakkında ayrı bir rehberimiz var.
Döviz kuru dalgalanmalarının APC maliyetini ciddi ölçüde etkilediğini de göz ardı etmemek gerekiyor. 2.000 USD'lik bir APC, kur değişimine bağlı olarak bütçenizi beklenmedik şekilde zorlayabilir. Bütçe planlamasında güncel kuru dikkate almak ve mümkünse proje bütçesine kur marjı eklemek pratik bir önlem.
SCI-E dergi seçimi rehberimiz ve etki faktörü değerlendirme yazımız açık erişim dergi seçiminizi tamamlayıcı kaynaklarla destekleyecektir.
Açık erişim yayıncılık, araştırmanızın etkisini artırmanın en doğrudan yollarından biri. Ama model seçimi, maliyet yönetimi ve kalite kontrolü birlikte düşünülmediğinde ya bütçeniz ya da akademik profiliniz zarar görebiliyor. Model Istatistik olarak dergi seçim süreçlerinde araştırmacılarla birlikte çalışırken, APC planlamasının genellikle en son düşünülen ama en çok sorun çıkaran adım olduğunu görüyoruz. Erken planlamak, sonradan pişman olmaktan çok daha az maliyetli.