Bir klinik denemenin kaç katılımcısı vardı? Bu sorunun tek bir cevabı olmalı. Open Heart'ta 2017'de yayımlanan bir stent çalışmasında ise kamuya açık belgeler farklı sayılar verdi: ClinicalTrials.gov kaydında 48 katılımcı, makalenin yöntem bölümünde 40 randomize kişi, son analizde 37 kişi. Sayılarla birlikte incelenen cihaz ve sonuçların zamanı da uyuşmadı. Bu vaka, bir klinik denemenin kayıt, protokol, cihaz, veri ve makale düzeylerinde neden tek tek uzlaştırılması gerektiğini gösteriyor.
Bilgi
Bu yazının durumu — son kontrol: 13 Ağustos 2026. Open Heart, retraksiyon (makalenin bilimsel kayıttan geri çekilmesi) bildirimini 7 Nisan 2026'da yayımladı. Bildirim; çalışma kaydı, katılımcı sayıları, stent tanımı, üç haftalık sonuç, bir ölümün raporlanması, fonlayıcının rolü ve olası bir finansal çıkar hakkında süren kaygıları sıralıyor. Dergi, verinin uydurulduğu ya da stentin ölüme yol açtığı sonucuna varmadı; bu yazı da böyle bir sonuç çıkarmıyor.
ClinicalTrials.gov kaydında 48 katılımcı görünüyordu. Makalenin yöntem bölümünde 40 kişinin randomize edildiği, yani müdahale gruplarına rastgele atandığı yazıyordu; son analizde 37 kişi vardı ve özet, bu 37 kişiyi analiz edilenler değil, randomize edilenler gibi anlatıyordu. Kayıt iki Palmaz Mach-5 stentini karşılaştırıyordu; makale ise Abbott üretimi Multi-Link Vision stentlerden ve üçüncü haftada yapılan damar içi görüntülemeden söz ediyordu, kayıttaki sonuçların zamanı ise altı aydı. İlk açık eleştiriler 2017'de geldi, düzeltme ve yazar yanıtı 2018'de yayımlandı, derginin incelemesi sonraki yıllarda yeniden açıldı ve resmî retraksiyon bildirimi 7 Nisan 2026'da geldi. Bu dosyayı önemli yapan tek bir hata değil; aynı çalışmanın farklı belgeleri aynı hikâyeyi anlatmıyordu.
Çalışma neyi ölçmek istiyordu?
Araştırmacılar, koroner stentin iç yüzeyine açılan mikroskobik olukların erken dönemdeki iyileşmeyi etkileyip etkilemediğini inceledi. Deney kolunda mikro oluklu çıplak metal stent, kontrol kolunda düz yüzeyli çıplak metal stent vardı. İyileşme, üçüncü haftada OCT ile değerlendirildi. OCT (optik koherens tomografi), damar içini ışıkla yüksek çözünürlükte görüntüleyen bir yöntemdir; araştırmacılar stent tellerinin üzerinin dokuyla ne ölçüde kaplandığına ve neointima denilen yeni doku tabakasının kalınlığına baktı.
Orijinal makale, 40 kişinin 1:1 iki kola ayrıldığını, kötü OCT görüntü kalitesi nedeniyle üç kişinin çıkarıldığını ve 37 kişinin son analize girdiğini bildirdi; toplam 7.959 stent teli değerlendirildi. Mikro oluklu grupta bazı neointima ölçümleri daha düşük görünüyordu; ancak başlıca karşılaştırmalarda p değerleri 0,83 ve 0,86 idi ve makale, çalışmanın istatistiksel anlamlılık göstermek için yetersiz güce sahip olduğunu ve klinik karşılığın bilinmediğini de yazdı. Bu ayrım önemli: yüzde 22 daha düşük görünen bir ölçüm, tek başına kanıtlanmış klinik yarar demek değildir. Hele 7.959 stent teli, 7.959 bağımsız hasta hiç değildir; teller aynı 37 kişinin içinde kümelenmiştir ve böyle bir yapıda analiz birimi ile kişi içi bağımlılık, istatistiksel analiz planında açıkça gösterilmelidir.
2013'ten 2026'ya zaman çizelgesi
| Tarih | Kamuya açık kayıtta ne oldu? |
|---|---|
| Eylül 2013 | ClinicalTrials.gov kaydına göre çalışma başladı. |
| Haziran 2015 | Çalışma tamamlandı. |
| 27 Nisan 2016 | Kayıt bilgileri ClinicalTrials.gov'a ilk kez gönderildi. |
| 3 Mayıs 2016 | NCT02759406 kaydı kamuya açıldı. |
| 22 Mayıs 2017 | Makale Open Heart'ta yayımlandı. |
| 11 Eylül 2017 | Katılımcı, cihaz, ölüm ve finansal ilişki soruları kamuya taşındı. |
| 28 Nisan 2018 | Finansman ve iki çıkar ilişkisini ekleyen düzeltme yayımlandı. |
| 2024–2025 | Resmî bildirime göre dergi ile yazarlar arasında yeni yazışmalar yapıldı. |
| 30 Ekim 2025 | Dergi süren kaygıları yazarlara bildirdi; bildirime göre yeterli yanıt alamadı. |
| 7 Nisan 2026 | Makale geri çekildi. |
Makalenin yayımlanması ile retraksiyon arasında yaklaşık 8 yıl 10 ay vardı; bu nedenle "dokuz yıl sonra" yerine "yaklaşık dokuz yıl sonra" demek daha doğru. Bu süre boyunca hiçbir şey yapılmadığını söylemek de doğru değil: düzeltme ve yazar yanıtı 2018'de geldi, resmî bildirim 2024–2025'te yeni yazışmalar yürütüldüğünü belirtiyor.
48, 40 ve 37 aynı şeyi anlatmıyor
Katılımcı sayılarında önce kavramları ayırmak gerekir: kayıtlı toplam (çalışma kaydında bildirilen gerçekleşmiş katılımcı), randomize edilen (bir tedavi koluna atanan), tedaviyi alan (planlanan cihazın gerçekten uygulandığı), izlenen (belirlenen zaman noktasında değerlendirilebilen) ve analiz edilen (ilgili analiz popülasyonuna giren). Open Heart dosyasında kamuya açık görünüm şöyleydi:
| Belge | Bildirilen sayı | Açıklama |
|---|---|---|
| ClinicalTrials.gov | 48 | Gerçekleşen toplam katılım olarak kayıtlı. |
| Makalenin yöntem bölümü | 40 | Toplam 40 kişinin 1:1 randomize edildiği yazıyor. |
| Makalenin özeti | 37 | 37 kişi randomize edilmiş gibi anlatılıyor. |
| Makalenin sonuç bölümü | 37 | Üç kötü OCT görüntüsü çıkarıldıktan sonra analiz edilen 19+18 kişi. |
| Retraksiyon bildirimi | 7 kişi makalede yok | Yazarlar ilk randomizasyondaki sorun nedeniyle ilk yedi kişinin makaleden çıkarıldığını söyledi. |
Burada çözülmemiş bir aritmetik sorunu var: kayıttaki 48 ile makaledeki 40 arasında sekiz kişi bulunuyor, resmî bildirim ise yedi kişiden söz ediyor; kamuya açık belgeler kalan bir kişiyi açıklamıyor. Nedeni tahmin etmek doğru olmaz; tam da bu yüzden katılımcı akışı tahminle değil, isimden arındırılmış bir denetim tablosuyla kurulmalı. İlk yedi kişinin randomizasyondan sonra çıkarıldığı açıklaması ayrıca önemli: randomizasyonun amacı bilinen ve bilinmeyen özellikleri gruplar arasında dengeli dağıtmaktır, atama yapıldıktan sonra katılımcıları topluca çıkarmak bu dengeyi bozabilir. CONSORT 2025, her kol için randomize edilen, planlanan müdahaleyi alan ve birincil sonuçta analiz edilen kişi sayılarını ayrı ister; kayıplar ve dışlamalar da nedenleriyle gösterilmelidir. Open Heart vakasında eksik olan tam olarak bu kesintisiz akıştı.
Geç kayıt neden "idari ayrıntı" değildir?
NCT02759406'ya göre çalışma Eylül 2013'te başladı ve Haziran 2015'te tamamlandı; kayıt ise 27 Nisan 2016'da, çalışma bittikten yaklaşık on ay sonra gönderildi. Yazarlar dergiye bunun idari bir hata olduğunu söyledi; bu tarafların açıklamasıdır ve zaman damgasını değiştirmez: kayıt geriye dönüktür. ICMJE önerisi, klinik denemenin ilk katılımcı onam verirken ya da daha önce kamuya açık bir sicile kaydedilmesini ister; gerekçe nettir, kayıt sonuçlar görüldükten sonra hangi sonucun öne çıkarılacağını değiştirmeyi zorlaştırır ve seçici sonuç bildirimini denetlenebilir kılar. Çalışma bittikten sonra yapılan kayıt bu işlevi yerine getiremez. Kayıt tamamlandıktan sonra protokol, SAP (istatistiksel analiz planı) ve makale ile sürüm kontrollü biçimde karşılaştırılmalı; bu adımı ClinicalTrials.gov kayıt rehberinde ayrıca anlattık.
Üç haftalık sonuç kayıtta neden görünmüyordu?
ClinicalTrials.gov kaydında dört birincil sonuç vardı ve dördünün de zaman noktası altı aydı: anjiyografik damar açıklığı, OCT ile stent teli örtülmesi, cihazla ilişkili advers olaylar ve restenoz ölçümleri. Makalenin ana konusu ise üçüncü haftadaki OCT değerlendirmesiydi; yazarlar dergiye bu sonucun baştan planlandığını, ancak kayda yanlışlıkla eklenmediğini söyledi. Bu açıklama doğru olabilir; fakat geriye dönük kayıtta dışarıdan doğrulanamaz. Sorun, sonucun mutlaka sonradan üretildiğinin kanıtlanması değil; önceden planlandığını gösterecek bağımsız kaydın bulunmamasıdır. Sonradan keşifsel analiz yapılabilir; yeter ki "önceden tanımlanmış" diye sunulmasın, ne zaman ve neden eklendiği açıkça yazılsın.
Hangi stent kullanıldı?
Kayıt, "Palmaz Mach-5 Grooved Bare Metal" ile "Palmaz Bare Metal" stentlerini karşılaştırdığını söylüyordu; makale ise bütün cihazların Abbott Multi-Link Vision olduğunu, mikro oluk teknolojisinin deney kolundaki stent yüzeyine ayrı bir üretici tarafından uygulandığını yazdı. Yazarların dergiye açıklaması, makalenin doğru, kaydın yanlış olduğuydu. Bu fark "yanlış cihaz takıldı" demeye yetmez; temel stent ile yüzeyi değiştirilen araştırma ürünü farklı adlandırılmış olabilir. Yine de kayıt, protokol ve makale aynı teknik kimliği göstermelidir. Üretici, model, ölçü, yüzey işlemi, lot ve seri numarası yalnızca lojistik ayrıntı değildir; bunlar müdahalenin kimliğidir ve bir güvenlik olayı olduğunda hangi cihazın hangi katılımcıda kullanıldığını bu zincir gösterir.
Bildirilmeyen ölüm hakkında ne biliyoruz?
Resmî retraksiyon bildirimi, bir katılımcının tanımlanan takip döneminin dışında öldüğünü söylüyor; yazarlara göre ölüm IRB'ye, yani araştırmayı etik açıdan denetleyen kurula bildirildi, ancak makaleye ve kayıt sayfasına eklenmedi. Bu bilgi iki yanlış sonuca çekilmemeli: birincisi, stentin ölüme yol açtığı gösterilmiş değildir; ikincisi, "takip dışında" demek olayın çalışma dosyasından bütünüyle çıkarılabileceği anlamına gelmez. Bir ölüm analiz penceresinin dışında kalabilir; yine de ne zaman öğrenildiği, cihazla ilişki değerlendirmesi, etik kurul bildirimi ve ana rapordaki yeri denetlenebilir olmalıdır. En güvenli ifade şudur: ölüm kurula bildirilmiş, ancak makalede ve çalışma kaydında yer almamıştır. "Ölüm gizlendi" ya da "stent hastayı öldürdü" ifadeleri kamuya açık kanıtın ötesine geçer.
Finansman ve çıkar çatışması nasıl ayrılmalı?
Orijinal makalede "çıkar çatışması bildirilmedi" yazıyordu. 28 Nisan 2018 tarihli düzeltme, finansmanın deney kolundaki yüzey teknolojisini geliştiren şirket tarafından sağlandığını ekledi ve bir yazarın o şirketin kurucusu, bir başka yazarın ise cihaz üreticisinin çalışanı olduğunu belirtti. Düzeltmenin dili önemliydi: bu bilgilerin düzgün beyan edildiğini, ancak ilk yayın sırasında sehven makaleye aktarılmadığını söyledi; dolayısıyla bu iki ilişki için "yazarlar kasıtlı olarak gizledi" denemez. 2026 bildirimindeki ayrı bir konu ise bir yazar ile fonlayıcı şirket arasında açıklanmamış olası bir finansal çıkar kaygısıdır; ilgili yazar, kendisine verildiği ileri sürülen kısıtlı hisseden haberi olmadığını ve şirket kapanmadan önce bu hisseyi almadığını söyledi. Bu nedenle hisse meselesi kesinleşmiş bir olgu değil, iddia ve taraf yanıtı olarak kalmalıdır. 2018 düzeltmesindeki kuruculuk ve çalışanlık beyanları ile 2026'daki ayrı hisse kaygısı birleştirilmemelidir.
Makale neden geri çekildi?
Open Heart'ın gerekçesi "veri uydurma kanıtlandı" değildi; dergi, çalışmanın güvenilirliğini ve bütünlüğünü etkileyebilecek kaygılara yazarların yeterli yanıt vermediğini belirtti. Resmî bildirime göre konular 2018'de ve 2024–2025'te tartışıldı, dergi 30 Ekim 2025'te süren kaygıları bildirdikten sonra yazarların yanıtsız kaldığını yazdı. Buradan çıkan ders şu: açıklama yapmak, mutabakat yapmak değildir. "Kayıt hatalıydı" denildiğinde doğru sayıyı ve doğru cihazı gösterecek randomizasyon kaydı, cihaz hesap verebilirlik çizelgesi ve protokol sürümü de sunulmalıdır; sözlü açıklama ile belge zinciri aynı şey değildir.
Aynı çalışma her belgede aynı görünmeli
Open Heart vakasında tek bir sayı hatası yoktu. Kayıt 48, makale 40 randomize ve 37 analiz edilen kişiyi gösterdi; resmî açıklamadaki yedi kişi, 48 ile 40 arasındaki sekiz kişilik farkı bütünüyle kapatmadı. Cihaz adı, sonuç zamanı, ölümün raporlandığı yer ve finansal ilişkiler de ayrı açıklamalar gerektirdi. Bu uyuşmazlıkların her biri tek başına düzeltilebilir görünebilir; bir araya geldiklerinde ise okurun hangi belgeye güveneceği belirsizleşir.
En sağlam önlem, makale bittiğinde yapılan son okuma değildir; çalışma başlarken kurulan ve kapanışa kadar güncellenen bir ana mutabakat tablosudur. Kayıt alanı, protokol sürümü, randomizasyon satırı, cihaz kimliği, veri değişkeni, analiz çıktısı ve makaledeki karşılık aynı çizelgede buluşmalıdır. Klinik veri kalite kontrolü çalışmamız, klinik araştırma kaydı ile analiz popülasyonu ve yayıma girecek tablolar arasındaki bu kopuklukları gönderimden önce görünür hale getiriyor.
Kullanılan kaynaklar
- Open Heart. Retraction: Biological effect of microengineered grooved stents on strut healing. Open Heart. 2026;13:e000521ret. · PMC
- Vesga B, Hernandez H, Higuera S, ve ark. Biological effect of microengineered grooved stents on strut healing (geri çekilmiş makale; yalnızca olayın ve yayımlanan yöntemlerin incelenmesi için). Open Heart. 2017;4:e000521. · PMC
- Open Heart. Correction: Biological effect of microengineered grooved stents on strut healing. Open Heart. 2018;5:e000521corr1. · PMC
- ClinicalTrials.gov. NCT02759406 — kayıt ilk gönderim tarihi 27 Nisan 2016. · ClinicalTrials.gov
- International Committee of Medical Journal Editors. Clinical Trials: Registration. · ICMJE
- CONSORT–SPIRIT. CONSORT 2025 Item 22a: Numbers included. · CONSORT