Prospektif bir müdahale çalışmasının yayına giden yolunda çoğu zaman geç fark edilen bir eşik var: ICMJE üyesi dergiler, çalışmanın ilk katılımcı alınmadan önce bir kayıt platformuna tescil edilmiş olmasını istiyor. Bu şart planlama aşamasında gözden kaçtığında, hakem sürecinde geri dönüşü olmayan bir soruna dönüşüyor; çünkü geriye dönük kayıt çoğu dergi tarafından kabul edilmiyor.
ICMJE kuralı açık: prospektif müdahale çalışmaları ilk katılımcı alınmadan önce kayıt edilir, sonradan yapılan tescil geçerli sayılmaz. Her yıl çok sayıda makale bu nedenle reddediliyor. Oysa kaydın kendisi zor değil; asıl güçlük, ilk kez yapan biri için hangi alanın ne anlama geldiğini bilmemek. Bu yazı süreci baştan sona, teknik jargona boğulmadan açıklıyor.
Neden zorunlu?
2005'ten beri ICMJE üyesi dergiler, prospektif klinik çalışmaların yayınlanabilmesi için kayıt şartı koyuyor. Bugün neredeyse tüm saygın dergiler bu kurala uyuyor.
Mantık basit: araştırma başlamadan önce plan açık olmalı. Sonuçlara göre hipotez değiştirilememeli, yayın yanlılığı önlenmeli, negatif sonuçlar bile görünür olmalı.
Kayıt yapmadan çalışma başlatıp sonuçları gördükten sonra geriye dönük kayıt yapmak etik dışı kabul ediliyor ve dergiler bunu kabul etmiyor.
Uyarı
Kayıt yapılmadan başlatılan prospektif çalışma, sonradan kayıt edilse bile birçok dergi tarafından reddediliyor. Çalışma planı aşamasında kaydı tamamlamak, sonraki riskin önüne geçen tek güvenli yol.
Hangi çalışmalar kayıt edilmeli?
Her prospektif çalışma kayıt gerektirmiyor. ICMJE kriterleri belirleyici.
Kayıt gerekli: Randomize kontrollü çalışmalar (RCT), kontrollü klinik çalışmalar (non-randomize), müdahale çalışmaları (ilaç, cerrahi, diyet, davranışsal), bazı dergiler için gözlemsel prospektif kohort çalışmaları.
Kayıt gereksiz: Retrospektif çalışmalar, kesitsel çalışmalar, vaka-kontrol çalışmaları, laboratuvar veya hayvan çalışmaları.
Kural basit: prospektif bir çalışma herhangi bir müdahale içeriyorsa kayıt zorunlu; müdahalesiz gözlemsel tasarımlarda çoğu dergi kayıt aramıyor.
Hesap nasıl oluşturuluyor?
Kayıt için PRS (Protocol Registration and Results System — protokol kayıt sistemi) hesabı açılması gerekiyor. Hesap onayı elle yapıldığı için birkaç gün sürebiliyor.
Hangi form alanları kritik?
Kayıt formunda yirmiden fazla alan var; hepsinin ağırlığı eşit değil. En kritik alanları bilmek doldurma sürecini hızlandırıyor.
Study Identification (çalışma kimliği). Brief Title: kısa açıklayıcı başlık (300 karakter sınırı). Official Title: protokoldeki resmi başlık. NCT Number: sistem tarafından otomatik atanıyor ve makalede bu numara belirtiliyor.
Study Status (durum). Çalışma hangi aşamada? Kayıt çalışma başlamadan önce yapıldığı için genelde "Not yet recruiting" (henüz katılımcı alınmıyor) işaretleniyor.
Study Design (tasarım). Allocation (randomize/non-randomize), Intervention Model (paralel, çapraz, tek grup, faktöriyel), Masking (körleme var mı, kim kör?), Primary Purpose (tedavi, önleme, tanı), Study Phase (faz 1-4; ilaç dışı çalışmalarda "Not Applicable").
Arms and Interventions (kollar ve müdahaleler). Her tedavi/müdahale grubu tanımlanıyor: Intervention Type (Drug, Device, Behavioral), Intervention Name, Description (doz, süre, uygulama şekli).
Outcome Measures (sonuç ölçütleri). Primary Outcome: ana sonuç değişkeni, nasıl ve ne zaman ölçüleceği. Secondary Outcomes: ikincil sonuçlar. Sonuç ölçümlerini örneklem büyüklüğü hesaplamasıyla uyumlu tutmak gerekiyor.
Eligibility (uygunluk). Dahil etme ve dışlama kriterleri; etik kurul başvurusundaki kriterlerle tutarlı olmalı. Sample Size: güç analizi sonucu belirlenen katılımcı sayısı.
Contacts and Locations (iletişim ve merkezler). Sorumlu araştırmacı, iletişim kişisi ve çalışma merkezleri bilgileri.
En sık hangi hatalar yapılıyor?
Geriye dönük kayıt. En yaygın hata. Çalışma bitiyor, makale yazılıyor, kayıt sonra yapılıyor. ICMJE bunu kabul etmiyor; kayıt, ilk katılımcı alınmadan önce tamamlanmış olmalı.
Primary outcome değiştirme. Çalışma başladıktan sonra ana sonuç ölçümünü değiştirmek ciddi bir sorun. Kayıt sisteminde düzenleme geçmişi görünüyor; dergiler bunu sorguluyor ve manipülasyon şüphesi doğuyor.
Belirsiz bilgi girişi. "To be determined" (sonra belirlenecek) veya belirsiz ifadeler QC sürecinde geri dönüyor. Örneklem büyüklüğü, randomizasyon yöntemi ve körleme detayları net olmalı.
Güncellemeleri yapmamak. Çalışma durumu değiştikçe (recruiting, completed) 30 gün içinde güncellenmeli. Çalışma tamamlandığında sonuçların da 12 ay içinde yüklenmesi gerekiyor (FDA Amendments Act of 2007).
Kayıt sonrası ne gerekiyor?
Kayıt tek seferlik bir işlem değil; çalışma boyunca ve sonrasında güncellemeler zorunlu.
Durum güncellemeleri: recruiting, active not recruiting, completed gibi değişiklikler 30 gün içinde sisteme giriliyor. Sonuç yükleme: çalışma tamamlandıktan sonra 12 ay içinde sonuçlar ClinicalTrials.gov'a yükleniyor. Yayın bağlantısı: makale yayınlandığında kayda PubMed ID ekleniyor.
Bu yükümlülükler özellikle ABD merkezli veya FDA düzenlemesine tabi çalışmalar için yasal zorunluluk. Uluslararası dergilerde yayın hedeflenen durumlarda ise her hâlde güncellemeleri takip etmek mesleki bir gereklilik.
ClinicalTrials.gov dışında hangi platformlar var?
ClinicalTrials.gov en yaygın platform ama tek seçenek değil. ICMJE, Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) birincil kayıt platformlarından (WHO Primary Registries) herhangi birine yapılan kaydı kabul ediyor.
- EudraCT / EU-CTR: Avrupa Birliği platformu, özellikle ilaç çalışmaları için.
- ISRCTN: İngiltere merkezli, geniş kapsamlı.
- ANZCTR: Avustralya-Yeni Zelanda; gözlemsel çalışmaları da kabul ediyor.
Türkiye'nin DSÖ birincil kayıt listesinde yer alan ulusal bir platformu bulunmuyor; Türkiye'deki araştırmacılar genellikle ClinicalTrials.gov'a veya bir DSÖ birincil kayıt platformuna kayıt yapıyor. TİTCK'nin ilaç ve cihaz çalışmaları için yürüttüğü başvuru/izin sistemi düzenleyici bir onay sürecidir; ICMJE'nin aradığı türden kamuya açık bir tescil platformu değildir.
Uluslararası dergilerde yayın hedefleniyorsa ClinicalTrials.gov öne çıkıyor; editörler bu platforma aşina ve NCT numarasını tanıyor. Kayıt ücretsiz: hesap açma, kayıt, güncelleme ve sonuç yükleme işlemleri için ödeme gerekmiyor.
Model İstatistik olarak klinik araştırma tasarımında araştırmacılara destek verirken, ClinicalTrials.gov kaydının en sık ertelenen adımlardan biri olduğunu görüyoruz. Sonraya bırakılan kayıt, makale aşamasında eksiklik olarak geri dönüyor. Hesap açma ve taslak oluşturma bir günlük iş, QC süresi 3-10 iş günü; bunları çalışma planı aşamasında takvime eklemek ilerideki ret riskini büyük ölçüde ortadan kaldırıyor.
Not: Kayıt platformlarının alan adları ve yükümlülük süreleri zamanla güncellenebilir; bağlayıcı gereklilikler için hedef derginin yazım kuralları, ICMJE önerileri ve ilgili kayıt platformunun güncel yönergesi esas alınır.
Kullanılan kaynaklar
- De Angelis C, Drazen JM, Frizelle FA, ve ark. Clinical trial registration: a statement from the International Committee of Medical Journal Editors. N Engl J Med. 2004;351(12):1250-1. PMID 15356289 · DOI
- International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE). Clinical Trial Registration — Recommendations. icmje.org
- World Health Organization. International Clinical Trials Registry Platform (ICTRP) — Primary Registries. who.int
- Food and Drug Administration Amendments Act of 2007 (FDAAA), Section 801 — sonuç bildirimi yükümlülüğü.