Makalenizi gönderdiniz. Üç ay beklediniz. Editör yanıtı geldi: "Çalışmanız prospektif. ClinicalTrials.gov kayıt numaranız nerede?"
Panik. Çalışmayı planlarken kimse söylemedi. Etik kurul formlarında yazmıyordu. Şimdi geriye dönük kayıt yapılsa bile çoğu dergi kabul etmiyor.
ICMJE kuralları net: prospektif müdahale çalışmaları ilk katılımcı alınmadan önce kayıt edilmeli. Geriye dönük kayıt kabul edilmiyor. Bu durumla her yıl yüzlerce araştırmacı karşılaşıyor ve makaleler bu yüzden reddediliyor.
ClinicalTrials.gov kaydı zor değil ama ilk kez yapıyorsanız hangi alanı nasıl dolduracağınızı bilmemek saatlerce meşgul edebiliyor. Bu yazıda süreci baştan sona, teknik jargon olmadan anlatıyoruz.
Neden zorunlu?
2005'ten beri ICMJE üye dergiler, prospektif klinik çalışmaların yayınlanabilmesi için kayıt şartı koyuyor. Bugün neredeyse tüm saygın dergiler bu kurala uyuyor.
Mantık basit: araştırma başlamadan önce plan açık olmalı. Sonuçlara göre hipotez değiştirilememeli. Yayın yanlılığı önlenmeli. Negatif sonuçlar bile görünür olmalı.
Kayıt yapmadan çalışma başlatıp sonuçları gördükten sonra geriye dönük kayıt yapmak etik dışı kabul ediliyor ve dergiler bunu kabul etmiyor.
Uyarı
Kayıt yapmadan başlattığınız prospektif çalışma, sonradan kayıt edilse bile birçok dergi tarafından reddediliyor. Çalışma planı aşamasında kaydı tamamlamak kritik.
Hangi çalışmalar kayıt edilmeli?
Her prospektif çalışma kayıt gerektirmiyor. ICMJE kriterleri belirleyici.
Kayıt gerekli: Randomize kontrollü çalışmalar (RCT), kontrollü klinik çalışmalar (non-randomize), müdahale çalışmaları (ilaç, cerrahi, diyet, davranışsal), bazı dergiler için gözlemsel prospektif kohort çalışmaları.
Kayıt gereksiz: Retrospektif çalışmalar, kesitsel çalışmalar, vaka-kontrol çalışmaları, laboratuvar veya hayvan çalışmaları.
Kural basit: çalışmanız herhangi bir müdahale içeriyorsa kayıt zorunlu. Randomize kontrollü çalışma tasarımını ele aldığımız yazıda kayıt zamanlamasına da değindik.
Hesap oluşturma süreci
Kayıt için PRS (Protocol Registration and Results System) hesabı açılması gerekiyor. Hesap onayı manuel yapıldığı için birkaç gün sürebiliyor.
Kritik form alanları
Kayıt formunda 20'den fazla alan var. Hepsinin eşit ağırlığı yok. En kritik alanları bilmek, doldurma sürecini hızlandırıyor.
Study Identification. Brief Title: çalışmanın kısa açıklayıcı başlığı (300 karakter sınırı). Official Title: protokoldeki resmi başlık. NCT Number: sistem tarafından otomatik atanıyor, makalede bu numara belirtiliyor.
Study Status. Çalışma hangi aşamada? Kayıt çalışma başlamadan önce yapılması gerektiği için genelde "Not yet recruiting" işaretleniyor.
Study Design. Allocation (randomize/non-randomize), Intervention Model (parallel, crossover, single group, factorial), Masking (kör var mı, kim kör?), Primary Purpose (treatment, prevention, diagnostic), Study Phase (faz 1-4, ilaç dışı çalışmalarda "Not Applicable").
Arms and Interventions. Her tedavi/müdahale grubu tanımlanır. Intervention Type (Drug, Device, Behavioral), Intervention Name, Description (doz, süre, uygulama şekli).
Outcome Measures. Primary Outcome: ana sonuç değişkeni, nasıl ölçüleceği, ne zaman ölçüleceği. Secondary Outcomes: ikincil sonuçlar. Sonuç ölçümlerini örneklem büyüklüğü hesaplamasıyla uyumlu tutmak gerekiyor.
Eligibility. Dahil etme ve dışlama kriterleri. Etik kurul başvurusundaki kriterlerle tutarlı olmalı. Sample Size: güç analizi sonucu belirlenen katılımcı sayısı.
Contacts and Locations. Sorumlu araştırmacı, iletişim kişisi ve çalışma merkezleri bilgileri.
Sık yapılan hatalar
Geriye dönük kayıt. En yaygın hata. Çalışma bitti, makale yazıldı, sonra kayıt yapıldı. ICMJE bunu kabul etmiyor. Kayıt, ilk katılımcı alınmadan önce tamamlanmış olmalı.
Primary outcome değiştirme. Çalışma başladıktan sonra ana sonuç ölçümünü değiştirmek ciddi bir sorun. Kayıt sisteminde düzenleme geçmişi görünüyor. Dergiler bunu sorguluyor ve manipülasyon şüphesi doğuruyor.
Belirsiz bilgi girişi. "To be determined" veya belirsiz ifadeler QC sürecinde geri dönüyor. Örneklem büyüklüğü, randomizasyon yöntemi, masking detayları net olmalı.
Güncellemeleri yapmamak. Çalışma durumu değiştikçe (recruiting, completed) 30 gün içinde güncellenmeli. Çalışma tamamlandığında sonuçların da 12 ay içinde yüklenmesi gerekiyor (FDA Amendment Act 2007).
Kayıt sonrası yükümlülükler
Kayıt tek seferlik bir işlem değil. Çalışma boyunca ve sonrasında güncellemeler zorunlu.
Durum güncellemeleri: recruiting, active not recruiting, completed gibi durum değişiklikleri 30 gün içinde sisteme girilmeli. Sonuç yükleme: çalışma tamamlandıktan sonra 12 ay içinde sonuçlar ClinicalTrials.gov'a yüklenmeli. Yayın linki: makale yayınlandığında kayda PubMed ID eklenmelı.
Bu yükümlülükler özellikle ABD merkezli veya FDA düzenlemesine tabi çalışmalar için yasal zorunluluk. Ama uluslararası dergilerde yayın hedefliyorsanız, her durumda güncellemeleri takip etmek profesyonel bir gereklilik.
Türkiye'deki alternatifler
ClinicalTrials.gov en yaygın platform ama tek seçenek değil. ICMJE, WHO Primary Registries'e kayıtlı herhangi bir platformu kabul ediyor.
TUKMOS (Türkiye Klinik Araştırmalar Kayıt Sistemi). Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu'nun platformu. Türkçe arayüz ve yerel destek avantajı var. Ama uluslararası tanınırlığı ClinicalTrials.gov'dan düşük.
EudraCT. Avrupa Birliği platformu, özellikle ilaç çalışmaları için.
ISRCTN. İngiltere bazlı, geniş kapsam.
Uluslararası dergilerde yayın hedefliyorsanız ClinicalTrials.gov tercih edilmeli. Editörler bu platforma aşina ve NCT numarasını tanıyor.
Kayıt ücretsiz. Hesap açma, kayıt, güncelleme ve sonuç yükleme işlemleri için herhangi bir ödeme gerekmiyor.
Model Istatistik olarak klinik araştırma tasarımında araştırmacılara destek verirken, ClinicalTrials.gov kaydının en sık ertelenen adım olduğunu görüyoruz. "Sonra yaparım" diye başlanan çalışmalar, makale aşamasında kayıt eksikliğiyle karşılaşıyor. Hesap açma ve taslak oluşturma bir günlük iş. QC süresi 3-10 iş günü. Bunları çalışma planı aşamasında takvime eklemek, ilerideki ret riskini tamamen ortadan kaldırıyor.