Hakemlikte Yapay Zekâ Kullanılabilir mi? Dergi İzni, Gizlilik ve Beyan

Bir dergiden hakemlik daveti geldi, makaleyi okudunuz, notlarınızı aldınız. Raporu İngilizce yazarken bir yapay zekâ aracından yardım almak, belki yöntemle ilgili bir şüphenizi ona danışmak istiyorsunuz. Springer Nature ile Google DeepMind'ın hakemlere yardım edecek bir yapay zekâ asistanı üzerinde çalıştıklarını duyurması da akla "hakemlikte yapay zekâ artık serbest mi?" sorusunu getiriyor.

Yanıt, dergiye ve yapacağınız işe göre değişiyor. Değişmeyen şey, hakemin elindeki dosyanın hakeme değil yazarlarına ait olması. Uluslararası Tıp Dergisi Editörleri Komitesi (ICMJE) önerilerine göre dergiye gönderilen makale, yazarlarına ait ve gizli tutulması gereken bir metindir; ayrıntılarının erken ortaya çıkması yazarlara zarar verebilir. Bu yüzden ilk soru hangi aracı kullanacağınız değil; derginin neye izin verdiği ve araca ne vereceğinizdir.

ICMJE hakemden ne bekliyor?

ICMJE'nin Ocak 2026'da güncellenen önerileri hakemlere yapay zekâ konusunda iki yerde doğrudan sesleniyor. Hakem sorumluluklarını anlatan II.C.3 bölümüne göre hakemin makalenin gizliliğini koruması gerekir. Bu yükümlülük, gizliliğin güvence altına alınamadığı bir yazılıma ya da yapay zekâ aracına makaleyi yüklemeyi engelleyebilir. Aynı bölüme göre değerlendirmesini kolaylaştırmak için yapay zekâ kullanacak hakem önce dergiden izin istemelidir.

Önerilere bu yıl eklenen V.B bölümü aynı çizgiyi üç maddede netleştiriyor. Hakemin derginin yapay zekâ politikasına uyması, politika yoksa kullanmadan önce izin istemesi bekleniyor. Gizliliği güvenceye alamayan bir araca makaleyi yüklemek, dergi buna açıkça izin vermedikçe gizlilik yükümlülüğüyle bağdaşmayabilir. Yapay zekâ kullanan hakemin bunu dergiye bildirmesi ve içeriğin uygun ve geçerli olduğundan emin olması da beklenir, çünkü bu araçlar yanlış, eksik ya da yanlı çıktı üretebilir.

ICMJE kesin bir yasak koymuyor, koşullu bir sınır çiziyor. Bağlayıcı kural, bu önerileri benimseyen derginin kendi hakem talimatıdır. Dünya Tıp Editörleri Birliği (WAME) 2023'te daha açık bir tutum almış, yazarın makalesini bir sohbet botuna vermenin makale gizliliğini ihlal ettiğini yazmıştı.

ICMJE ayrıca hakemlerin makaleyi kişisel kullanım için saklamamasını ve raporu gönderdikten sonra elektronik kopyaları silmesini istiyor. Bir sohbet aracına yüklenmiş dosya ise sizin silemeyeceğiniz bir yerde kalabilir.

Yayıncılar hakemlere neye izin veriyor?

Aşağıdaki tablo, sekiz yayıncının 3 Kasım 2026'da erişilen hakem politikalarının kısa özetidir. Politikaların tam metninin yerine geçmez; dergiler bu kuralları daraltabilir.

Aynı yayıncının sayfaları bile henüz tam örtüşmüyor. Springer Nature'ın eylülde yenilenen politikası güvenli araçlarda sınırlı kullanıma kapı açıyor; Springer marka dergilerinin politika sayfasındaki eski bölüm ise hakemlerden makaleyi üretken yapay zekâ araçlarına hiç yüklememelerini hâlâ istiyor. Ayrıca her dergi yayıncı politikasını kendi talimatıyla sıkılaştırabilir. Tabloyla çeliştiği noktada davet aldığınız derginin hakem talimatı geçerlidir.

Raporun dilini düzeltmekle değerlendirmeyi araca yaptırmak aynı şey değil

Tablodaki en geniş ortak alan, hakemin kendi yazdığı raporun dili. Elsevier, Springer Nature, Wiley, Taylor & Francis, BMJ ve Sage bu kullanıma koşullu olarak yer veriyor. Değerlendirmenin kendisi ise bu konuya değinen yayıncıların hepsinde hakemde kalıyor. Springer Nature, raporun tamamını yapay zekâya yazdırmayı, kabul ya da ret önerisini ona hazırlatmayı ve eleştiriyi araca devretmeyi izin verilmeyen kullanımlar arasında sayıyor. Elsevier'e göre de yapay zekâ, hakemin eleştirel düşüncesinin ve bağımsız değerlendirmesinin yerini alamaz; raporun içeriğinden hakem tümüyle sorumludur.

"Kendi raporum" demek, içeriğin paylaşılabilir olduğunu tek başına göstermez. Hakem raporu makalenin yayımlanmamış bulgularını, örneklem büyüklüğünü, yöntemini ve tablolarındaki sayıları anabilir. Yazar ve kurum adlarını silmek bu bilgileri ortadan kaldırmaz. Nadir bir hastalıkta küçük bir olgu serisini değerlendiriyorsanız hasta mahremiyeti de işin içine girer; hasta verisi içeren dosyaların Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) boyutunu hasta verisi ve KVKK riski yazımızda ayrıca ele aldık.

Rapor metninin araca verilip verilemeyeceğinde de yayıncılar ayrışıyor. Springer Nature, makale metnini araca yapıştırmak yerine hakemin makaleye ilişkin kendi notlarını kullanmasını öneriyor; açık araçlarda bu notlarda bile makalenin yeni bulgularına, sonuçlarına ve yöntemlerine değinilmemesini istiyor. JAMA Network ise hakem raporunun metnini de sohbet botlarına ve dil modellerine girmeyi gizlilik sözleşmesine aykırı sayıyor. Aynı rapor bir dergide araçla düzeltilebilir, ötekinde araca hiç verilemez.

Makaleden hiçbir ayrıntı vermeden sorulan genel bir yöntem sorusu ayrı bir durum. Springer Nature, açık araçlarda bile genel yöntemsel konuları araştırmayı ve incelenecek soruları belirlemeyi mümkün görüyor, ama değerlendirmenin kendisini bu kullanımın dışında tutuyor. "Gözlemsel bir kohortta ölçülmemiş karıştırıcı etkenler için hangi duyarlılık analizleri istenir?" diye sormakla makalenin regresyon tablosunu yapıştırıp "bu analizde ne yanlış?" diye sormak arasındaki fark, araca makaleden bilgi verip vermediğinizdir. Bu tür kullanım bile bazı dergilerde beyan gerektirir. JAMA Network, aracı gizliliği bozmadan başvuru kaynağı olarak kullanan hakemden de aracın adını ve nasıl kullanıldığını istiyor.

Kurumsal yapay zekâ hesabı hakemlikte dergi izninin yerine geçer mi?

Kurumunuzun lisansladığı bir araç ya da ücretli bir hesap gizlilik riskini azaltabilir; ama kendiliğinden dergi izni anlamına gelmez. Elsevier bu ayrımı açıkça yapıyor. Yayıncının tanımına göre "özel" (private) araç, kendisine verilen içeriği hizmetin gerektirdiğinden uzun süre saklamayan, modeli eğitmek ya da geliştirmek için kullanmayan ve üçüncü taraflarla paylaşmayan araçtır. Elsevier ücretli ya da kurumsal sürümlerin ücretsiz araçlara tercih edilmesini öneriyor. Kurumsal sürümlerin ve yerel çalışan modellerin bu korumayı sağlama olasılığı daha yüksektir; ama yayıncıya göre bu bir garanti değildir. Aracın bu korumaları gerçekten sağlayıp sağlamadığına ayrıca bakmak gerekir.

Aynı politikada makalenin ya da bir parçasının yapay zekâ aracına yüklenmemesi kuralı yerinde duruyor. Elsevier dergilerinde özel araç, raporun dilini düzeltmek gibi destek kullanımlarının ön koşuludur; makaleyi yükleme izni değildir. Springer Nature'da kurumca onaylanmış araçlar daha geniş bir alan açıyor; yayıncıya göre aracın veri ve gizlilik ayarlarına bağlı olarak makale içeriğinin sınırlı kullanımı kabul edilebilir. Bu esneklik yalnız o yayıncının dergilerinde, derginin talimatı da izin veriyorsa ve aracın koşulları gerçekten incelendiğinde geçerli.

Araç verdiğiniz içeriği ne kadar süre saklıyor? Onu model eğitiminde kullanıyor mu? Sohbet geçmişine kimler erişebiliyor, geçmişi silebiliyor musunuz? En önemlisi, dergi bu işleme izin veriyor mu? Bir aracı değerlendirirken bu soruların yanıtını bilmek gerekir. Yanıtlardan biri belirsizse dosyayı yükleyerek denemek yerine önce editöre sormak doğru yoldur. Soruyu nasıl kuracağınız için editörle yazışma rehberimizdeki ton ve zamanlama önerileri işe yarar.

Makalenin yapay zekâyla yazıldığından şüphelenen bir hakem, metni bir yapay zekâ dedektörüne yüklemeyi düşünebilir. Springer Nature'a göre bazı kurumsal dedektör sürümleri yüklenen içeriği saklayıp model eğitiminde kullanabiliyor; bu yüzden yayımlanmamış makaleler için uygun değil. Şüphenizi raporda ya da editöre ayrı bir notla bildirmek daha doğru yoldur; makaleyi dedektöre vermek de bir paylaşımdır.

Springer Nature–DeepMind asistanı neyi değiştiriyor?

26 Ekim 2026 tarihli duyuruya göre Springer Nature ve Google DeepMind, hakemlere yardımcı olacak bir yapay zekâ asistanını birlikte tasarlamak için araştırma ortaklığı kurdu. Prototip şu anda test ediliyor. Sistem yalnız Springer Nature'ın kendi güvenli Gemini Enterprise ortamında çalışıyor ve geliştirme ile testte kullanılan içerik bu ortamın dışına çıkmıyor. Duyuru, insan değerlendirmesinin sürecin merkezinde kalacağını vurguluyor.

Duyuruda aracı kimin test ettiği, ne zaman ve hangi dergilerde kullanıma açılacağı belirtilmiyor; değerlendirme sonuçları da yok. Duyurunun hakem için bugünkü pratik karşılığı bu yüzden sınırlı. Springer Nature gizlilik sorununu kendi denetimindeki bir ortamda çözmeye çalışıyor. Bu çaba, hakemin kendi seçtiği genel bir sohbet aracına makale yüklemesini meşrulaştırmıyor; tersine, yayıncının dışarıdaki araçlara neden temkinle yaklaştığını gösteriyor.

Editöre beyan nasıl yazılır?

Beyan, yapay zekânın rapordaki rolünü editörün anlayabilmesi için yapılır. "Yapay zekâ kullanıldı" demek birçok yayıncıda yetmez. JMIR, yapay zekânın rolünü editörün açık ve eksiksiz anlayabileceği ayrıntıda bir beyan bekliyor; gerekirse kullanılan istemleri ve alınan yanıtları da talep edebileceğini yazıyor. Elsevier aracın adını ve kullanım amacını istiyor, yalnız temel yazım ve dil bilgisi denetimini bu yükümlülüğün dışında tutuyor. Sage ise yardımcı kullanım için ayrıca beyan beklemiyor. Bu farklar nedeniyle beyanın yerini ve biçimini de derginin talimatından okumak gerekir.

İngilizce yayın yapan dergilerde hakem raporu da İngilizce yazıldığı için yayıncıların önerdiği kalıplar doğrudan işe yarar. Elsevier'in hakemler için hazırladığı kalıpta aracın adı ve kullanım amacı yer alıyor; hakem içeriği gözden geçirdiğini ve sorumluluğunu üstlendiğini belirtiyor.

During the preparation of this report, I used [NAME OF TOOL / SERVICE] in order to [REASON]. After using this tool/service, I reviewed and edited the content as needed and I take full responsibility for its content.

JMIR'in alt sınır olarak verdiği kalıp daha yalın; dergi bunun üstüne yapay zekânın rolünü anlatan yeterli ayrıntıyı da istiyor.

I conducted this review with the assistance of [ProductName, Version, from CompanyName, Year].

Doğru bir beyan, kullanım sırasında tuttuğunuz bir kayda dayanır. Aracı ve sürümünü, kullanım amacını, araca hangi metnin verildiğini, çıktıyı nasıl kontrol ettiğinizi ve esas aldığınız dergi talimatını not etmek temel kaydı oluşturur. İstemleri ve alınan yanıtları da saklamak, JMIR'in istediği türden ayrıntıya hazırlıklı olmayı sağlar.

Örnek kayıtta hakem, derginin izin verdiği bir dil düzeltme aracının 2.1 sürümüyle rapor taslağının İngilizcesini düzeltmiş. Araca yalnız kendi yorum cümlelerini vermiş; makaleden veri, tablo ya da sonuç aktarmamış. Önerilerin hepsini okumuş, anlamı değiştirenleri kabul etmemiş ve dayanak olarak 2 Kasım 2026'da okuduğu hakem talimatını göstermiş. Bu kayıt evrensel bir form değil; biçimini ve yerini derginin talimatı belirler.

Beyan ile izin ayrı şeylerdir. Raporun sonuna eklenen bir açıklama, dergi izni olmadan yapılmış bir paylaşımı sonradan uygun hâle getirmez. Dosyayı araca yüklemişken yalnız dil düzeltmesi yaptırmış gibi göstermek ya da yapılmamış bir kontrolü yapılmış gibi yazmak ise ayrı bir etik sorundur. Wiley'ye göre editör, uygunsuz yapay zekâ kullanımı izleri taşıyan hakem raporlarını dikkate almayabilir. Sage, yapay zekâyla uygunsuz biçimde rapor üreten hakemlerin dergiye yeniden davet edilmeyeceğini ve raporlarının karara katılmayacağını belirtiyor.

Türkiye'de hakemlik için resmî bir kural var mı?

YÖK'ün Mayıs 2024'te yayımladığı Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber, araştırmacının kendi çalışmasına odaklanıyor; hakemlere ya da editörlere yönelik ayrı bir hüküm içermiyor. Yine de rehberin tavsiyeler bölümündeki bir uyarı hakemlik için de yol gösterici. Rehbere göre "Özgün fikirlerin, yöntemlerin veya belgelerin ÜYZ sistemlerine girilmesi veya bu sistemler üzerinden paylaşılması istenmeyen sonuçlar doğurabilecektir." Rehber, anonimleştirilmemiş kişisel verilerin bu sistemlere girilmemesini de istiyor.

TÜBİTAK çok daha katı. Ocak 2026 tarihli Destek Süreçlerinde Üretken Yapay Zekânın Sorumlu ve Güvenilir Kullanımı Rehberi, TÜBİTAK değerlendiricilerinin değerlendirme göreviyle ilgili herhangi bir amaçla üretken yapay zekâ araçlarını kullanmasını kesinlikle yasaklıyor. Yasak, proje önerisini özetlemekten rapor taslağı hazırlatmaya ve göreve ilişkin e-posta taslaklarına kadar uzanıyor; ihlalde TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu (AYEK) Yönetmeliğine göre yaptırım öngörülüyor. ABD'de Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) de Haziran 2023'ten beri kendi hakem değerlendirme sürecinde üretken yapay zekâ kullanımını yasaklıyor. Bu iki kural dergi hakemliğini değil, proje ve hibe değerlendirmesini düzenliyor. Ama "dil düzeltmesi masumdur" varsayımının her bağlamda geçerli olmadığını gösteriyor.

DergiPark'ın 15 Ekim 2026'da duyurduğu yeni makale süreç yönetim sistemi, yapay zekâ kullanım beyanını gönderim sırasında yazardan alıyor; duyuruda hakemlere yönelik ayrı bir kural yer almıyor. DergiPark'taki bir dergide hakemlik yapıyorsanız da belirleyici olan o derginin hakem talimatıdır. Yazar tarafındaki yeni beyanları DergiPark yeni sistemine makale hazırlığı yazımızda anlattık.

Bir metni araca vermeden önce beş adım

1. Davet e-postasındaki ve hakem portalındaki yapay zekâ talimatını, ardından yayıncının güncel hakem politikasını okumak.
2. Talimat yoksa ya da yapmak istediğiniz işlemi kapsamıyorsa dosyayı hiçbir araca vermeden editöre sormak ve yanıtı saklamak.
3. Araca vereceğiniz metnin makaleden bilgi taşıyıp taşımadığına bakmak. Rapor taslağınız ve notlarınız da bu bilgiyi taşıyabilir.
4. İzin verilen bir destekten yararlansanız bile yöntem eleştirisini, bulguların yorumunu ve editöre tavsiyenizi makaleye dönerek kendiniz kurmak.
5. Aracı kullandığınız anda kaydını tutmak, kullanımı derginin istediği yerde ve gerçeğe uygun biçimde beyan etmek; raporu gönderdikten sonra makale dosyalarını silmek.

Akışın ilk sorusu, derginin hakem talimatının bu kullanıma ve bu araca izin verip vermediği. Talimat izin vermiyorsa araç devre dışı kalıyor; talimat belirsizse ya da hiç yoksa hakem dosyayı yüklemeden editöre soruyor ve yanıtı saklıyor. İzin varsa ikinci soru, araca gidecek metnin makaleden bilgi taşıyıp taşımadığı. Rapor taslağı ve notlar da bu bilgiyi taşıyabilir; adları silmek yetmiyor. Metin makaleden bilgi taşıyorsa yalnız derginin izin verdiği araç ve işlem kullanılabiliyor, izinli araç yoksa metin araca gitmiyor. İki dalın sonunda da bilimsel yargı hakemde kalıyor; yöntem eleştirisi, bulguların yorumu ve editöre tavsiye onun değerlendirmesi. Son adımda hakem, gerçek kullanımı derginin istediği yerde aracı, amacı ve paylaşılan içeriği belirterek beyan ediyor. Beyan, izin verilmeyen bir paylaşımı sonradan uygun hâle getirmiyor.

Makale size emanetse değerlendirme de sizindir

Hakemlikte yapay zekâ kuralları henüz oturmadı ve yayıncıdan yayıncıya ayrışıyor. Yine de makalenin yazarlarına, değerlendirmenin hakeme ait olduğu değişmiyor. Bu iki ilkeyi koruyan bir kullanım, tablodaki yayıncıların çoğunda savunulabilir; birini zedeleyen kullanımı sonradan yazılan bir beyan kurtarmaz.

Aynı gizlilik yükümlülüğü, makaleyi bir araca değil bir insana verdiğinizde de geçerli. Hakemliğini yaptığınız bir makaleyi dergiden habersiz başka birine göstermek de gizliliği zedeler. ICMJE, değerlendirmede bir asistandan ya da meslektaşından yardım alan hakemin bu kişilerin katkısını editöre gönderdiği yorumlarda belirtmesini istiyor.

Kendi makalenizdeki yapay zekâ kullanımını nasıl açıklayacağınızı tıbbi makalelerde yapay zekâ beyanı yazımızda, size gelen hakem yorumlarına nasıl yanıt hazırlayacağınızı hakem yanıtı yazım rehberimizde anlattık.

Kaynaklar

Kaynaklar 3 Kasım 2026'da kontrol edildi. Yayıncıların politika sayfaları değişebilir; hakemlik yapacağınız gün ilgili derginin talimatına yeniden bakmakta fayda var.

1. International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE). Recommendations for the Conduct, Reporting, Editing, and Publication of Scholarly Work in Medical Journals. Updated January 2026. Bölüm II.C.2.a ve II.C.3. ICMJE
2. ICMJE. Use of AI by Reviewers, Bölüm V.B. January 2026. ICMJE
3. Elsevier. Generative AI policies for journals, For reviewers. Policy updated June 2026. Elsevier
4. Springer Nature. AI use in peer review (editorial policy). Springer Nature
5. Springer Nature Group. AI guidance for researchers, editors, reviewers. Springer Nature
6. Springer Nature. Springer Nature launches updated AI policies and guidance to support responsible AI use. Basın duyurusu, 10.09.2026. Springer Nature
7. Springer. Journal policies, AI use by peer reviewers. Springer
8. Nature Portfolio. Artificial Intelligence (AI), Peer reviewers. Nature Portfolio
9. Springer Nature. Springer Nature and Google DeepMind collaborate to enhance the peer review experience. Basın duyurusu, 26.10.2026. Springer Nature
10. Wiley. Best Practice Guidelines on Research Integrity and Publishing Ethics. Last updated July 2026. Wiley
11. Taylor & Francis. AI Policy. Taylor & Francis
12. JAMA Network. Guidance and Benefits for JAMA Network Journal Peer Reviewers, Use of Artificial Intelligence. JAMA Network
13. BMJ Journals. AI use. BMJ Author Hub. BMJ Author Hub
14. Sage. Artificial intelligence policy. Sage
15. JMIR Publications. Support Center, Generative AI support in peer review (bölüm). JMIR
16. Zielinski C, Winker MA, Aggarwal R, ve ark.; WAME Board. Chatbots, Generative AI, and Scholarly Manuscripts. WAME Recommendations. Revised 31.05.2023, Öneri 4. WAME
17. Yükseköğretim Kurulu. Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber. Mayıs 2024. YÖK
18. TÜBİTAK. Destek Süreçlerinde Üretken Yapay Zekânın (ÜYZ) Sorumlu ve Güvenilir Kullanımı Rehberi. Ocak 2026, Bölüm 2. TÜBİTAK
19. National Institutes of Health. NOT-OD-23-149. The Use of Generative Artificial Intelligence Technologies is Prohibited for the NIH Peer Review Process. 23.06.2023. NIH
20. DergiPark. DergiPark Makale Süreç Yönetim Sistemi Yenileniyor. Duyuru, 15.10.2026. DergiPark