Tıbbi Makalelerde Yapay Zekâ Kullanımı Nasıl Beyan Edilir?

Dergiye gönderim formundaki "Yapay zekâ kullandınız mı?" sorusu kısa bir yanıt bekliyor gibi görünür. Aracın adını yazıp geçmek bir yanıttır ama yeterli değildir. Asıl soru, aracın çalışmanın neresinde ve hangi iş için kullanıldığıdır. ICMJE önerilerinde ve JAMA'da araştırmanın yöntemine giren kullanım ile metnin düzeltilmesi farklı bölümlere yazılır; imla denetimi ise bazı dergilerde hiç beyan gerektirmez. Bazı kullanımlara da dergi izin vermez. Beyanın doğru olması için kullanım türü, derginin izni ve beyanın yeri birlikte kontrol edilir.

JAMA'nın Ağustos 2026 editoryali, yazarların yapay zekâ kullanımını beyan etme oranının çok düşük bildirildiğini hatırlatıyor. Yazarların gösterdiği nedenler arasında editoryal kararın olumsuz etkileneceği kaygısı ve dergi politikalarında neyin beyan edilmesi gerektiğinin bilinmemesi var.

Önce derginin güncel politikasını okumak

Yapay zekâ kuralları dergiden dergiye değişiyor ve güncelleniyor. JAMA Network kurallarını Ağustos 2026'da yeniledi ve güncellemeye devam edeceğini yazıyor; ICMJE önerilerinin son sürümü Ocak 2026 tarihli. Bir yazıda okunan kural, gönderim günü geçerli olan yazar rehberinin yerini tutmaz. Beyan cümlesi, makalenin gönderileceği derginin güncel yazar rehberine bakılarak yazılır.

Genel çerçeveyi ICMJE önerileri çiziyor. Yapay zekâ yazar olarak listelenemez. Kullanımın hem kapak mektubunda hem makalenin ilgili bölümünde anlatılması bekleniyor. Yazma desteğindeki kullanım Teşekkür bölümüne; veri toplama, analiz ya da şekil üretimindeki kullanım Yöntem bölümüne yazılır. Yapay zekâ çalışmanın yürütülmesinde kullanıldıysa ICMJE, yaklaşımın tekrarlanabileceği ayrıntıda anlatılmasını ve aracın, sürümün ve uygunsa komutların (prompt) yazılmasını istiyor.

COPE de yapay zekânın yazar olamayacağını söylüyor. Gerekçesi, yapay zekânın sorumluluk üstlenememesi, çıkar çatışması beyan edememesi ve telif ile lisans sözleşmelerini yönetememesidir. COPE bir noktada ICMJE ve JAMA'dan ayrılıyor. Makalenin yazımında kullanılan yapay zekânın da Yöntem ya da benzeri bir bölümde açıklanmasını istiyor; ICMJE ve JAMA ise yazma desteğini Teşekkür bölümüne yönlendiriyor. Kaynaklar farklı yer gösterebildiği için belirleyici olan hedef derginin kuralıdır.

Editörlerle yapılan nitel bir çalışma beyanın içeriğine editörlerin gözünden bakıyor. 2025'te 18 editörle (14'ü sağlık meslekleri eğitimi, 4'ü genel tıp dergilerinden) yapılan çalışmada editörlerin çoğu beyanda aracın adını, yapılan işin tanımını ve içerikten yazarın sorumlu olduğunu söyleyen bir cümleyi görmek istiyor. İmla ve dil bilgisi denetimini beyan gerektiren bir kullanım saymıyorlar. Kapsamlı kullanımın beyan edilmesi gerektiği konusunda ise bütün editörler hemfikir. Editörler bu sınırın, neyin yapay zekâ kullanımı sayılacağı sorusunu yazara bıraktığını da kabul ediyor.

Araştırma, çeviri ve metin hazırlığında farklı kurallar

Şekil, JAMA Network'ün editoryalindeki tabloyu özetliyor. Yapay zekâ araştırma yönteminin bir parçasıysa beyanın yeri Yöntem bölümüdür; ilgili raporlama rehberine uyulur. Metin hazırlama, düzeltme ve çeviride kullanımın yeri Teşekkür bölümüdür. Araştırma verisini biçimlendirmek ya da grafiğe dönüştürmek için kullanılan aracın adı ve sürümü ise ilgili şeklin açıklamasına girer; ICMJE'nin şekil üretimindeki kullanımı Yöntem bölümüne yönlendirdiğini hatırlamakta yarar var. İmla ve dil bilgisi denetimi için beyan gerekmiyor. JAMA hem bu denetime hem çeviriye, ilk metni insanın yazmış olması koşuluyla izin veriyor.

Literatür taramasında beyanın yeri makalenin türüne göre değişiyor. Araştırma raporlarında Yöntem bölümü, bunun dışındaki makale türlerinde Teşekkür bölümü gösteriliyor. Başka dergiler bu ayrımı farklı yapabilir; şekildeki eşleştirme yalnız JAMA Network dergileri için geçerlidir.

Ayrılması gereken bir sınır da imla denetimi ile metin düzeltme arasında. JAMA'nın beyan istisnası, imla ve dil bilgisini denetleyen temel araçlarla sınırlı. Cümleleri yeniden kuran, paragrafı kısaltan ya da akışı değiştiren kullanım bu istisnanın dışında kalıyor ve Teşekkür bölümünde beyan edilmesi gerekiyor. Aynı program iki işi de yapabildiği için belirleyici olan aracın adı değil, o makalede ne yaptığıdır.

JAMA Network hangi kullanımlara izin veriyor?

JAMA'nın tablosu her kullanım türü için izin olup olmadığını ve izin varsa beyanın yerini birlikte veriyor. Editoryalin kutusu ise yapay zekânın ürettiği bütün içeriğin doğruluğunu yazarın gözden geçirip onaylamasını ve içerikten tümüyle sorumlu olmasını istiyor. Aşağıdaki özet JAMA'nın tablosundan hazırlandı.

İki konu ayrıca açıklama istiyor. İlki kaynakça. JAMA'nın tablosunda "önerilmez" (Discouraged) diye geçen bu kullanım, editoryalin metninde ve kutusunda daha açık yazılmış; kaynakça oluşturmak, biçimlendirmek ya da yönetmek için yapay zekâ kullanılmamalı. JAMA, dergilerine birden çok hatalı ya da var olmayan kaynak içeren makaleler geldiğini ve bunun yazarlar kaynakları yapay zekâyla bulduğunda ya da biçimlendirdiğinde sık görülen bir sorun olduğunu yazıyor. Bunun yerine standart kaynak yönetim programlarını öneriyor.

İkincisi klinik görüntüler. JAMA Network, yapay zekâyla oluşturulan ya da değiştirilen klinik görüntüyü ancak resmî araştırma tasarımının ya da yönteminin parçasıysa ve eksiksiz beyan edilirse kabul ediyor. Görüntünün tamamına eşit uygulanan parlaklık, kontrast ya da renk ayarına da özgün görüntüdeki klinik ya da bilimsel bir öğeyi seçici biçimde vurgulamaması, çarpıtmaması, gizlememesi ya da silmemesi koşuluyla izin veriyor. Fotoğraflarda klinik önemi olmayan arka planın düz renkle değiştirilmesi de izinli. Bu düzeltmelerin şekil açıklamasında kullanılan yazılımın adı ve sürümüyle belirtilmesi, düzenlenmemiş özgün fotoğrafın da editöre verilmesi gerekiyor.

Yapay zekâ beyanında hangi bilgiler yer almalı?

JAMA, metin hazırlama, düzeltme ya da biçimlendirmede kullanılan yapay zekâ için Teşekkür bölümünde altı bilgi istiyor. Bunlar aracın adı, sürüm ve varsa uzantı numaraları, üreticisi, kullanım tarihleri, aracın makalenin hangi kısmında ve nasıl kullanıldığına dair kısa bir tanım ve yapay zekânın ürettiği içeriğin doğruluğundan ve bütünlüğünden yazarların sorumlu olduğunu belirten bir onay. JAMA çeviri için ayrı bir öğe listesi vermiyor; Teşekkür bölümündeki öteki beyanlar için istediği bu altı bilgi çeviri beyanında da kullanılabilir. Editör çalışmasındaki üç beklenti de listede yer alıyor. Aynı aracın farklı sürümleri farklı çıktılar üretebildiği için sürüm ve tarih, beyanın sonradan izlenmesini kolaylaştırır.

Bu bilgileri gönderim aşamasında hatırlamak zor. Çalışma sürerken aracın adını, sürümünü, kullanım tarihini, bölümü ve görevi not eden kısa bir kayıt işi kolaylaştırıyor. İngilizce bir Teşekkür beyanı şu iskelette kurulabilir:

"The authors used [araç adı, sürüm, üretici] on [tarihler] to [görev] in the [bölüm] section. The authors reviewed the AI-assisted content and take full responsibility for the accuracy and integrity of the manuscript."

Aynı beyanın Türkçe karşılığı şöyle kurulabilir: "Yazarlar, [bölüm] bölümünde [görev] amacıyla [araç adı, sürüm, üretici] aracını [tarihler] tarihlerinde kullanmıştır. Yapay zekâ destekli içerik yazarlar tarafından gözden geçirilmiştir; içeriğin doğruluğuna ve bütünlüğüne ilişkin sorumluluk yazarlara aittir." İskeletteki her ifade gerçekten yapılan kullanımı ve kontrolü yansıtacak biçimde doldurulur; yapılmamış bir doğrulama yazılmaz. Hedef derginin istediği yer ve ayrıntı düzeyi her zaman önce gelir.

Beyan etmek neden tek başına yeterli değildir?

Beyan bir izin belgesi değil, izin verilen kullanımın kaydıdır. JAMA Network, açıkça beyan edilse bile, hakem yorumlarına verilen yanıtın yapay zekâya yazdırılmasını kabul etmiyor. Görüş yazısı ya da editöre mektup taslağı için de durum aynı. Bu yüzden ilk soru, derginin o kullanıma izin verip vermediğidir; izin varsa beyanın gerekip gerekmediği, gerekiyorsa yeri ve kapsamı belirlenir. Yazar rehberinde açık bir kural yoksa editöre sorulabilir.

Eksik beyanın ya da hiç beyan etmemenin de sonucu var. JAMA, bunun değerlendirme sırasında ya da yayından sonra fark edilmesi hâlinde yazının reddedilebileceğini ya da yayın sonrası düzeltici işleme konu olabileceğini yazıyor. Avrupa Araştırma Bütünlüğü Davranış Kuralları (ALLEA, 2023) da içerik üretiminde ya da yayın taslağında yapay zekâ kullanımını gizlemeyi kabul edilemez uygulamalar arasında sayıyor.

Yapay zekâ metin dedektörleri izin ve beyan kontrolünün yerini tutmuyor. 2023'te on dört aracı sınayan bir çalışma, test edilen dedektörlerin ne doğru ne de güvenilir sonuç verdiğini gösterdi. Aynı çalışmada İngilizce dışında yazılıp makine çevirisiyle İngilizceye aktarılan insan metinlerinde doğruluk belirgin biçimde düştü; bu metinler yapay zekâ çıktısı sanılabiliyordu. Test edilen diller arasında Türkçe yoktu, ama Türkçe yazıp çeviri aracıyla İngilizceye aktaran araştırmacı için bu bulgu dikkate değer. Bir dedektör puanı tek başına ne kullanımın ne de ihlalin kesin kanıtıdır. Yazarın çalışma sırasında tuttuğu kayıt ise beyanı desteklemek için kullanılabilir.

Gönderim öncesinde kaynak ve içerik doğrulaması

Beyan edilmiş olsa da yapay zekâ çıktısının doğruluğu yazarın sorumluluğunda kalır. ICMJE, yapay zekânın ürettiği metin ve görsellerde intihal bulunmadığını denetlemeyi ve uygun kaynakları göstermeyi yazara bırakıyor; yapay zekâ çıktısının birincil kaynak olarak gösterilmesini de kabul etmiyor. Kaynakçadaki riski JAMA'nın kendi gözlemi de doğruluyor. Uydurma kaynakları DOI ile ayıklama yöntemini ayrı bir yazıda anlattık; sahte referans ve görsel denetimi yazımız aynı soruna görseller açısından da bakıyor.

Bir metni yapay zekâ aracına girmeden önce gizliliği de düşünmek gerekiyor. JAMA, hakemlik sırasında makale taslağını ya da hakemin taslağa dair özetini dış bir yapay zekâ aracına girmeyi gizlilik ihlali sayıyor. Yazarlardan da içeriklerini bir yapay zekâ modeline girmenin risklerini bilmelerini ve genel kullanıma açık çeviri araçlarına dikkat etmelerini istiyor. Metin hasta verisi ya da yayımlanmamış veri içeriyorsa neyin paylaşılabileceğini etik kurul izni, veri koruma yükümlülükleri ve kurum kuralları belirler.

Analizde yapay zekâ kullanıldıysa beyanın yeri Yöntem bölümüdür ve ayrıntı düzeyi yukarıda anlatılan ICMJE ile JAMA koşullarına göre belirlenir. Bu beyan, metin düzeltmeye ilişkin kısa bir cümleden daha ayrıntılıdır.

Yapay zekâ beyanı için küresel bir raporlama standardı geliştirme çalışmaları da sürüyor; JAMA'nın editoryali bu çabalar arasında Uluslararası Bilim Konseyinin (ISC) çalışmasını kaynak gösteriyor. Bugün gönderilen bir makale için ölçüt ise derginin bugünkü politikasıdır.

Model İstatistik olarak analizleri insan eliyle yürütüyoruz ve her adımı kayda geçiriyoruz. Beyan metnini ise araştırmacı yazar ve sorumluluğunu taşır. Gönderim öncesinde dergi politikası ile makaledeki beyanın tutarlılığı makale ve metodoloji değerlendirmesinde kontrol edilebilir. Beyan sürecinde bir sorunuz varsa bize ulaşabilirsiniz. Projenizi birlikte değerlendirelim.

Kullanılan kaynaklar

• Flanagin A, Perlis RH, Bibbins-Domingo K. Updated Guidance for Author Use of AI in Medical Publication. JAMA. 2026;336(11):926-928. PMID 42574208 · DOI
• International Committee of Medical Journal Editors. Recommendations for the Conduct, Reporting, Editing, and Publication of Scholarly Work in Medical Journals. Updated January 2026. icmje.org
• COPE Council. Authorship and AI tools (COPE position statement). 2023. DOI
• Lingard L, Driessen E, Oswald K. The Blurred Thresholds of AI-Use Disclosure: Health Professions Education Journal Editors' Expectations of Necessity and Sufficiency. Perspect Med Educ. 2025;14(1):1003-1012. PMID 41424913 · DOI
• Weber-Wulff D, Anohina-Naumeca A, Bjelobaba S, ve ark. Testing of detection tools for AI-generated text. Int J Educ Integr. 2023;19:26. DOI
• ALLEA. The European Code of Conduct for Research Integrity, Revised Edition 2023. Berlin: ALLEA; 2023. DOI
• International Science Council. AI disclosure in research: towards a global reporting standard. (JAMA editoryalinin 21. kaynağı) council.science