Ana içeriğe geç
Model İstatistik

Retrospektif Çalışmalarda Tedavi Gruplarını Karşılaştırmak

İki tedavi grubunu karşılaştırırken hasta seçimi, izlem başlangıcı ve izlem süresi birlikte ele alınır. Retrospektif çalışmalarda yöntem seçimi bu kararlardan sonra gelir.

Klinik Araştırma TasarımıGökhan Karakoç1 Ekim 20268 dk
hedef deneme yaklaşımıretrospektif çalışmatedavi karşılaştırmasızaman sıfırıkarıştırıcı değişkengözlemsel çalışma

Bir araştırmacı, hastane kayıtlarında iki tedavi grubunun sonuçlarını karşılaştırmak istiyor. Hastaların hangi tedaviyi alacağına nasıl karar verildi, izlem ne zaman başladı, sonuçlar ne kadar süreyle kaydedildi? Bu sorular yanıtlanmadan seçilen istatistiksel yöntem, tedaviler arasındaki farkı güvenilir biçimde tahmin etmeyebilir. Gözlemsel veride yöntem seçimi bu soruların yanıtından sonra gelir.

Hedef deneme yaklaşımı (target trial emulation) bu soruları sıraya koymanın bir yolu. Yaklaşım, tedavilerin karşılaştırmalı etkisine ilişkin nedensel sorular için kullanılır. İlk adım aynı soruyu yanıtlayacak varsayımsal bir randomize çalışmanın protokolünü yazmak, ikinci adım bu protokolün her öğesinin eldeki kayıtlarda nasıl karşılandığını göstermektir. Bu tür gözlemsel çalışmalar için hazırlanmış raporlama rehberi olan TARGET bildirisi, bu iki adımı açıkça ayırıyor ve varsayımlar geçerliyse gözlemsel verinin bu tür nedensel sorulara yanıt vermek için kullanılabileceğini vurguluyor.

Araştırma sorusu hangi hastaları kapsıyor?

Bir tedavi etkisi, kimde ve hangi koşulda ölçüldüğü söylenmeden anlam taşımaz. "Tedavi A, B'den daha mı iyi?" sorusu ancak hangi hastalarda, hangi iki strateji arasında, hangi sonlanım için ve ne kadar süre içinde sorulduğu yazıldığında bir araştırma sorusuna dönüşür. Aynı iki tedavinin elektif ameliyat olan ve acil başvuran hastalarda farklı sonuç verebileceği için hedeflenen hasta grubu baştan tanımlanır.

Analize giren hasta grubu da hedeflenen gruptan ayrılabilir. Kaydı eksik hastalar çıkarıldığında ya da eşleştirmede eşi bulunmayan hastalar dışarıda kaldığında tahmin, başlangıçta tanımlanan bütün hastalar yerine analize giren grubu yansıtır; kaydın eksik olmasının nedeni sonlanımla ilişkiliyse bu grupta da yanlılık oluşabilir. Ağırlıklandırmada ise tahminin hangi hasta grubu için geçerli olduğu seçilen ağırlık türüne bağlıdır. Eşleştirmenin hangi hasta grubu için etki tahmin ettiğini eşleştirme sonrası denge yazımızda ayrıntılı anlattık. Burada önemli olan, analize giren grubun hedeflenen gruptan nasıl ayrıldığının yöntem bölümünde açıkça yazılması.

Hedef deneme yaklaşımında varsayımsal çalışma nasıl kurulur?

Hedef deneme, aynı soruyu yanıtlayacak varsayımsal ve pragmatik bir randomize çalışmadır. Protokolünü yazmak, gözlemsel analizin neyi taklit ettiğini görünür kılar. TARGET bu protokolde uygunluk ölçütlerinin, tedavi stratejilerinin, tedavi atamasının, izlemin başlangıcı ve bitişinin, sonlanımların, hedeflenen nedensel karşılaştırmanın, bu karşılaştırmanın dayandığı temel varsayımların ve analiz planının ayrı ayrı tanımlanmasını öneriyor. Her öğenin karşısına kayıtlardaki karşılığı yazılır; tam karşılanamayan öğeler ve nedenleri sınırlılık olarak raporlanır.

Aşağıdaki çalışma taslağı, iki tedavinin hastane kayıtlarından karşılaştırılacağı temsili bir araştırma için hazırlandı. Satırlar araştırmanın kararlarını, sütunlar her kararın hedef denemedeki tanımını, kayıtlardaki karşılığını ve eksik kalabilecek bilgiyi gösteriyor.

Araştırma kararıHedef denemedeki tanımıKayıtlardaki karşılığıEksik kalabilecek bilgi
UygunlukKimlerin randomize edileceği; yaş, tanı, işlem ve dışlama ölçütleriTanı ve işlem kayıtları, başvuru tarihi, dışlama ölçütlerinin kayıttaki iziÖlçütün kayıtta hiç olmaması ya da tedaviden sonra kaydedilmiş olması
Tedavi stratejisiA ya da B; doz, süre ve izin verilen değişikliklerle birlikteHekim istemi, reçete ve uygulama kayıtlarıStratejinin izlem başladığında belli olmaması; tedaviler arası geçiş
Tedavi atamasıRastgele atamaHastanın kayıtlara göre stratejiye sınıflandırılması; zaman sıfırında ya da öncesinde ölçülen karıştırıcılarla ayarlamaKarıştırıcının yalnız belli yıllarda ya da güvenilmez biçimde kaydedilmiş olması; kayda hiç girmeyen karıştırıcılar
Başlangıç (zaman sıfırı)Uygunluğun sağlandığı, atamanın yapıldığı ve izlemin başladığı anİşlem ya da tedavi başlangıç tarihiTarihin eksik ya da yalnız gün düzeyinde kayıtlı olması
SonlanımÖnceden tanımlanmış, iki grupta aynı yöntemle saptanan olayTanı kodu, laboratuvar sonucu, yeniden yatış kaydıBaşka merkezde yaşanan olayların kayda girmemesi
İzlemPlanlanan izlem süresi ve izlemi sonlandıran olaylarSon başvuru, ölüm kaydı, çalışmanın idari bitiş tarihiKurumla bağı kopan hastaların izlem dışı kalması

Güncel bir örnek olarak Abedi ve arkadaşlarının 18 Eylül 2026'da yayımlanan gözlemsel Danimarka kayıt çalışmasına bakılabilir. Yazarlar total kalça artroplastisinde tek doz ve çok doz antibiyotik profilaksisini, önceden belirlenmiş bir protokole dayanarak ulusal kayıtlarla karşılaştırdı ve hedef denemeyi, kayıtlardaki karşılığıyla birlikte ek tabloda yan yana verdi. Bu yazı çalışmanın klinik sonucunu değil, yöntem yapısını örnek alıyor.

Bu tür çalışmalar makalede randomize çalışma gibi adlandırılmaz. TARGET, "emüle edilmiş randomize çalışma" türünden ifadelerin okuru yanıltabileceği uyarısını yapıyor ve verinin gözlemsel olduğunun, hastaların tedavilere rastgele atanmadığının açıkça yazılmasını istiyor.

Hasta seçimi, tedavi ataması ve izlem başlangıcı

İki tedavi grubunda hasta uygunluğunu, stratejiye sınıflandırmayı ve izlem başlangıcını aynı zaman noktasında tanımlayan araştırma şeması
Temsili şema. Uygunluk, stratejiye sınıflandırma ve izlem başlangıcı arasındaki ilişki protokolde açıkça tanımlanır.

Randomize bir çalışmada izlem genellikle hastanın uygunluk ölçütlerini karşıladığı ve bir tedavi stratejisine atandığı anda başlar. Bu an zaman sıfırıdır. Hedef deneme yaklaşımı bu zamanlama uyumunu gözlemsel veride de sağlamayı amaçlar. Gözlemsel veride atama, araştırmacının hastayı kayıtlara göre bir stratejiye sınıflandırması anlamına gelir. TARGET'e göre zaman sıfırının uygunlukla ve bu sınıflamayla hizalanmaması, araştırmacının tasarım kararlarından doğan yanlılıklara yol açabilir. Uygunluk tedavi atamasından sonra belirlenirse seçim yanlılığı, tedavi ataması uygunluktan sonra yapılırsa yanlış sınıflama yanlılığı ortaya çıkabilir. İkisi de hastanın olayı yaşayamayacağı zaman dilimleri, yani ölümsüz zaman üretebilir. Örneğin izlem bir grupta tedavinin başladığı tarihten, öbüründe daha erken bir tarihten başlatılırsa tedavi grubuna yalnız tedavi tarihine kadar olaysız kalan hastalar girer; bu bekleme döneminde yaşanan olaylar yalnız öbür grubun hesabına yazılır. Bu yanlılıklar karıştırıcıları dengelemek için yapılan eşleştirme ya da ağırlıklandırmayla giderilmez; zaman sıfırının tasarımda doğru kurulması gerekir.

Ölümsüz zamanın bir hasta çizgisi üzerinde nasıl oluştuğunu sağkalım analizinde zaman sıfırı tuzağını anlattığımız yazıda gösterdik. Bazı çalışmalarda ise tedavi stratejisi izlemin başında ayırt edilemez. Örneğin stratejilerden biri izlem başladıktan sonra uygulanan bir tedaviyle tanımlanıyor ve izlemin başında hastanın hangi stratejiye gireceği belli değilse durum budur. Bu durumda TARGET, hastaların stratejilere nasıl sınıflandırıldığının ayrıca raporlanmasını istiyor ve klonlama gibi yaklaşımları örnek veriyor.

Tedavi seçimini etkileyen değişkenler

Kayıt verisinde tedavi rastgele seçilmez. Tedavi seçiminde hekimin hastaya ilişkin değerlendirmesi ve kurumun uygulaması rol oynar. Daha ağır hastaya farklı bir tedavi seçilmesi, tedaviyle sonlanım arasındaki ilişkiyi hastanın başlangıçtaki durumuyla karıştırır; buna endikasyona bağlı karıştırıcılık denir. Karşılaştırmanın adil olması için hem tedavi kararını hem sonlanımı etkileyen değişkenlerin zaman sıfırında ya da öncesinde ölçülmüş olması gerekir. Tedaviden sonra ölçülen bir değer karıştırıcı değil, tedavinin sonucu olabilir.

Karıştırıcıların seçimi klinik bilgiye ve nedensel bir gerekçeye dayanır; sonlanım verisine bakılarak değiştirilmez. Değişkenin kayıtta bulunup bulunmadığına ve ne kadar güvenilir ölçüldüğüne ise araştırmacılar bakar. Abedi ve arkadaşları karıştırıcı listesini önceden çizdikleri yönlü döngüsüz bir grafiğe (DAG) dayandırdı ve ameliyat tarihindeki değerlerle ağırlıklandırma yaptı. Eşleştirme ya da ağırlıklandırma yalnız ölçülen değişkenlerde denge kurmayı amaçlar ve sağlanan denge ayrıca değerlendirilir. Aynı çalışmanın yazarları, kırılganlık gibi kayıtlarda ölçülmemiş değişkenlerin tedavi seçiminde rol oynamış olabileceğini sınırlılık olarak yazıyor.

Kayıtlardaki eksikler analiz planını nasıl değiştirir?

Araştırma sorusunun hasta uygunluğu, tedavi tarihi, sonlanım ve zaman sıfırında ya da öncesinde ölçülen değerlerle kayıtlarda karşılanması
Temsili şema. Temel araştırma kararları için kayıtta gereken alanlar analizden önce belirlenir.

Hedef denemenin uygunluk, tedavi, sonlanım ve izlem öğeleri ile rastgele atamanın yerine konan ayarlama, kayıtta belirli veri alanları gerektirir. Uygunluk için tanının ve dışlama ölçütlerinin kayıttaki izi, tedavi için başlama tarihi ve tedavinin tanımı, sonlanım için olayın kendisi ve tarihi, karıştırıcılar için zaman sıfırında ya da öncesinde ölçülen değerler, izlem için de son başvuru ve ölüm kaydı gerekir. Bir öğe birden çok kayıttan ya da bir tanım algoritmasından oluşabilir. Bir alan eksikse soru kayıtlara uysun diye sessizce değiştirilmez. Ölçüt kayıtta bulunan bir karşılıkla yeniden tanımlanabiliyorsa bu fark sınırlılık olarak yazılır ya da soru, verinin karşılayabildiği biçimde açıkça daraltılır; temel bir öğenin hiç karşılığı yoksa eldeki veri bu soruyu yanıtlayamayabilir. TARGET, hedef deneme ile kayıtlardaki karşılığı arasındaki farkların ve nedenlerinin tartışılmasını öneriyor.

Değişkenlerin hangi dönemde kaydedildiği de plana yansır. Bir değişken yalnız belli yıllarda kaydedildiyse analiz o dönemle sınırlanabilir ya da değişken yalnız o dönem için ek bir analizde kullanılabilir. Abedi ve arkadaşlarının çalışmasında beden kitle indeksi 2017–2020 yılları için bulunuyordu; yazarlar bu dönemle sınırlı ek bir analiz yaptı. Kayıtların araştırma için yeterli olup olmadığını tam taramaya başlamadan değerlendirmek için retrospektif dosya taramasından önceki fizibilite yazımızda bir kontrol sırası önerdik.

Sonuçların yorumu hangi varsayımlara dayanıyor?

Gözlemsel bir karşılaştırmanın nedensel bir yorum taşıyabilmesi için gereken temel varsayımlar arasında üçü öne çıkar. Ölçülen değişkenler hesaba katıldığında gruplar karşılaştırılabilir olmalıdır (koşullu değiştirilebilirlik). Ölçülen değişkenlerin her bileşiminde hastanın karşılaştırılan tedavilerin her birini alma olasılığı sıfırdan büyük olmalıdır (pozitiflik). Tedavi stratejileri yeterince açık biçimde tanımlanmalı ve kaydedilen tedavi bu stratejiyi gerçekten yansıtmalıdır (tutarlılık). Abedi ve arkadaşları bu üç varsayımı adıyla yazıyor. İzlem kaybı varsa ya da protokole uyumun etkisi tahmin edilmek isteniyorsa ek varsayımlar gerekir.

Pozitiflik kayıt verisinde somut bir sorun olarak karşımıza çıkabilir. Tedavi seçimi büyük ölçüde hastaneye bağlıysa ve bir hastanede yalnız tek tedavi uygulanıyorsa, o hastanenin hastaları için öbür tedavinin karşılığı veride yoktur.

Hedeflenen etki de yorumun parçasıdır. Abedi ve arkadaşları hastaları ameliyat günü atanan profilaksi rejimine göre sınıflandırdı; karşılaştırma, sonradan bu rejime uyulup uyulmadığından bağımsız olarak yapıldı. Bu, niyete göre tedavi etkisinin gözlemsel karşılığıdır. Protokole uyumun etkisi tahmin edilmek istenseydi TARGET'in belirttiği ek varsayımlar gerekirdi; örneğin başlangıçta ve zaman içinde ölçülmemiş karıştırıcı bulunmadığı varsayımı.

Duyarlılık analizleri, sonuçların tasarım ve analiz tercihlerine ne kadar bağlı olduğunu gösterir; hangi tercihin ya da varsayımın sınandığı da raporda açıkça yer alır. Bu analizler bir varsayımın doğru olduğunu kanıtlamaz; ölçülmeyen karıştırıcılığın sonucu ne ölçüde değiştirebileceğini rapor ayrıca tartışır. TARGET'e göre doğru uygulanan yaklaşımın, araştırmacının tasarım kararlarından doğan bazı yanlılıkları ortadan kaldırması beklenir; karıştırıcılık gibi verinin sınırlılıklarından doğan yanlılıklar ise ayrıca ele alınır. Abedi ve arkadaşları da yaklaşımın endikasyona bağlı ve ölçülmeyen karıştırıcılıktan doğan yanlılığı ortadan kaldırmadığını vurguluyor ve bulgularının randomize çalışmalarla doğrulanmasını gerekli görüyor.

Araştırma sorunuz ile mevcut kayıtların uyumunu değerlendirmek için tedavi tarihleri, izlem süresi ve değişken listesinin birlikte incelenmesi gerekir. Bu aşamada klinik araştırma tasarım danışmanlığından yararlanabilirsiniz.

Kullanılan kaynaklar

  • Abedi AA, Anneberg M, Pedersen AB, ve ark. Single- vs Multiple-Dose Antibiotic Prophylaxis for Total Hip Arthroplasty. JAMA Netw Open. 2026;9(9):e2634586. PMID 42758509 · DOI
  • Cashin AG, Hansford HJ, Hernán MA, ve ark. Transparent Reporting of Observational Studies Emulating a Target Trial: The TARGET Statement. JAMA. 2025;334(12):1084-1093. PMID 40899949 · DOI

Sıkça Sorulan Sorular

Hayır. Yaklaşım, tedavilerin ya da müdahalelerin karşılaştırmalı etkisine ilişkin nedensel sorular için kullanılır; amacı yalnız betimlemek olan çalışmalar için uygun değildir. Uygulanabilmesi için uygunluk, tedavi stratejisi, izlem başlangıcı ve sonlanımın kayıtlarda karşılanabilmesi gerekir. Tam karşılanamayan öğeler sınırlılık olarak yazılır; temel bir öğenin hiç karşılığı yoksa eldeki veri bu soruyu yanıtlayamayabilir.
İzlem iki grupta da aynı kurala göre, her hasta için uygunluğun sağlandığı ve hastanın bir stratejiye sınıflandırıldığı anda başlatılır. Gruplardan birinde izlem tedavinin başladığı tarihten, öbüründe daha erken bir tarihten başlıyorsa ölümsüz zaman ortaya çıkabilir. Uygunluk ile sınıflandırma anı çakışmıyorsa izlemin hangi anda başlatıldığı ve hastaların stratejilere nasıl sınıflandırıldığı planda ve raporda ayrıca yer alır.
Yalnız ölçülen değişkenler bakımından ve denge sağlandığı ölçüde. Eşleştirme ya da ağırlıklandırma zaman sıfırında ya da öncesinde ölçülmüş değişkenlerde denge kurabilir, kayıtta olmayan bir değişkenin etkisini gideremez. Zaman sıfırı yanlış kurulduysa eşleştirme bu tasarım yanlılığını da düzeltmez.
Her zaman gerekmez. İlk soru, eksik değişkenin tedavi kararını ve sonlanımı birlikte etkileyip etkilemediğidir. Önemli bir karıştırıcı eksikse soruyu daraltmak ve analizi değişkenin kayıtlı olduğu dönemle sınırlamak seçenekler arasındadır; rapor, ölçülmeyen karıştırıcılığın sonucu ne ölçüde değiştirebileceğini ayrıca tartışır. Bu karar sınırlılık bölümünde açıkça yazılır.
Hedef denemenin protokol öğeleri ve kayıtlardaki karşılıkları iyi bir başlangıçtır. Uygunluk ölçütleri, karşılaştırılan stratejiler, zaman sıfırının tanımı, sonlanım ve izlem süresi, zaman sıfırında ya da öncesinde ölçülen değişkenlerin listesi ve bu değişkenlerin hangi dönemde kaydedildiği bu bilgilerin başında gelir. Yazıdaki çalışma taslağı tablosu bunları bir arada toplamak için kullanılabilir.

Bu aşamada desteğe ihtiyacınız varsa

Hizmet sayfası, desteğin kapsamını, teslimlerini ve sınırlarını açıklıyor.

Tasarım

İlgili Hizmetlerimiz

Araştırmanız İçin Destek Alın

Bu konuda profesyonel rehberlik almak ister misiniz? Projenizi birlikte değerlendirelim.

AraWhatsApp