Ketozisi Ölçmeden "Keto" Sonucu Üretmek: NHANES Kanser Makalesi Neden Geri Çekildi?

Bir beslenme oranı hesaplamak, katılımcıların ketojenik diyet uyguladığını göstermez. Geçmiş bir kanser tanısını aynı günkü beslenme kaydıyla karşılaştırmak da kanser riskini ya da insidansını ölçmez. 2026'da geri çekilen bir NHANES makalesi, araştırma sorusu ile ölçülen değişken arasındaki kopuşun ne kadar gelişmiş modellerle kapatılamayacağını gösteriyor. Bu vakanın konusu bir diyet değil; ölçülen değişkenin hedef kavramı temsil etmesi, kesitsel tasarım ve sayısal tutarlılık.

10 Temmuz 2025'te çevrimiçi yayımlanan bir makale, ketojenik diyet ile bütün kanserler arasında ilişki kurdu ve sonuç çarpıcıydı: ketojenik diyetler kanser riskinde artışla ilişkiliydi. Fakat çalışma kimseye ketojenik diyet vermedi, katılımcıları yıllarca izlemedi, kan ketonu ölçmedi, yeni kanser tanısı da saymadı. Araştırmacılar, ABD Ulusal Sağlık ve Beslenme İnceleme Araştırması'nın (NHANES) 2001–2018 verilerini kullandı; kısa süreli besin hatırlatma kayıtlarından bir oran hesapladı ve bu oranı, katılımcıların geçmişte herhangi bir kanser tanısı alıp almadığını bildiren yanıtla karşılaştırdı.

Altı ay sonra dergi makaleyi geri çekti. Resmî retraksiyon notuna göre birden fazla üçüncü taraf yöntemle ilgili kaygı bildirdi; yayıncı açıklama istedi, ancak yazarlardan yanıt alamadı ve inceleme sonunda yöntemin sonuçları desteklemediğine, çıkarımların yanıltıcı olduğuna karar verdi. Bu olayın asıl dersi belirli bir diyet hakkında değil: ölçülen değişken, araştırma sorusundaki kavramı gerçekten temsil etmiyorsa model ne kadar süslü olursa olsun sonuç güvenilir hale gelmez.

Çalışma gerçekte ne yaptı?

Geri çekilmiş makale, 2001–2018 arasındaki dokuz NHANES döngüsünden 43.838 yetişkini analize aldı. Araştırmacılar iki ayrı 24 saatlik besin hatırlatma kaydının ortalamasından diyetle ilişkili ketojenik oranı hesapladı. DKR (dietary ketogenic ratio; diyetin keton üretme eğilimini yaklaşık temsil etmeye çalışan oran) şu bileşenlerden oluşuyordu: (0,9 × yağ + 0,46 × protein) / (0,1 × yağ + 0,58 × protein + net karbonhidrat).

Sonuç değişkeni ise kanser kaydından, patoloji raporundan ya da ileriye dönük takipten gelmedi. NHANES tıbbi durumlar görüşmesindeki şu soruya dayanıyordu: "Bir doktor ya da başka bir sağlık çalışanı size herhangi bir kanser veya malignite tanısı konduğunu hiç söyledi mi?" (CDC değişken sözlüğü, MCQ220). Araştırmacılar DKR ile bu evet–hayır yanıtı arasındaki ilişkiyi lojistik regresyonla inceledi; DKR'yi hem sürekli değişken hem dörtte birlik gruplar halinde kullandı, ardından kısıtlı kübik spline, parçalı regresyon ve alt grup analizleri yaptı. Kağıt üzerinde kapsamlı bir analiz var; sorun analiz sayısının çokluğu değil, her adımda aynı temel kavram kopukluğunun taşınması.

DKR neden ketojenik diyetle aynı şey değil?

Bir formül, ölçtüğü kavramın kendisi değildir. DKR; yağ, protein ve karbonhidrat miktarlarını tek bir sayıda toplar. Bu sayı beslenme örüntüsünü karşılaştırmaya yarayabilir; fakat tek başına kişinin ketozise girdiğini ya da klinik olarak tanımlanmış bir ketojenik diyet uyguladığını kanıtlamaz. Makalenin kendi Tablo 2'si bu ayrımı görünür kılıyor: en yüksek DKR dörtte birindeki katılımcıların günlük medyan karbonhidratı 181 gramdı, yağdan gelen enerji medyanı yüzde 43'tü ve bu grup, DKR değeri 0,46 ile 2,47 arasında değişen geniş bir aralıktı. Aynı etiketi taşıyan kişiler arasında beslenme biçimi bakımından büyük fark bulunabilirdi.

2025'te yayımlanan hakemli bir yöntem eleştirisi, aynı araştırma grubunun NHANES ile hipertansiyon ilişkisini inceleyen benzer analizini değerlendirdi ve en yüksek DKR grubunun medyanının dahi ketojenik beslenmeyi temsil etmediğini savundu. Bu yorum, yayınevinin resmî retraksiyon gerekçesi değil; fakat "DKR yüksek" ifadesinin neden otomatik olarak "ketojenik diyet uyguluyor" anlamına gelmediğini somutlaştırıyor. Daha temel sorun da burada başlıyor: maruziyet yanlış sınıflandırması (araştırılan maruziyetin kişilere hatalı ya da yetersiz atanması) yalnızca etki büyüklüğünü küçültmez; DKR gibi bir vekil değişken bambaşka bir beslenme örüntüsünü "keto" etiketi altında topluyorsa sonucun anlamını da değiştirebilir.

Kesitsel veri neden kanser insidansını göstermez?

Kesitsel çalışma, maruziyet ile sonucu aynı zaman penceresinde değerlendirir. Bu tasarım prevalansı, yani o anda ya da geçmişte durumun bulunup bulunmadığını inceleyebilir; yeni olayların zaman içinde ortaya çıkışını ifade eden insidansı ise takip olmadan ölçemez. NHANES'teki kanser sorusu özellikle "hiç tanı aldınız mı?" diye soruyor; katılımcı on yıl önce kanser tanısı almış, tedavi görmüş ve sonrasında beslenmesini değiştirmiş olabilir. İki günlük beslenme kaydı bu uzun geçmişin hangi dönemini temsil ediyor, bilmiyoruz.

Bu nedenle en az üç zaman sırası mümkün: beslenme örüntüsü kanser tanısından önce vardı; kanser tanısı ya da tedavisi beslenmeyi değiştirdi; ya da hem beslenme hem kanser öyküsü yaş, sigara, gelir, ek hastalıklar veya başka etkenlerle birlikte değişti. İkinci olasılık ters nedenselliktir: sonuç, maruziyeti değiştirmiş olabilir. Regresyon modeline çok sayıda kovaryat eklemek, ölçülmemiş zamanı geri getirmez. Makalenin yöntem bölümü bunu bir yerde doğru kabul ediyor; uzunlamasına takip olmadığı için hazard oranı hesaplanamayacağını, lojistik regresyondan elde edilen odds oranının mevcut kanser tanısını gösterdiğini yazıyor. Buna rağmen başlık, özet ve tartışmada "insidans" ile "risk" dili sürüyor. Tasarımın izin verdiği cümle ile yayımlanan iddia birbirinden ayrılıyor.

Sayılar kendi içinde uyuşuyor mu?

Bu makalede yalnızca kavram sorunu yok; tam metinde, temel yayın öncesi kontrollerle yakalanabilecek açık sayısal ve metinsel çelişkiler de var.

OR, kendi güven aralığının dışında kalıyor. Tam düzeltilmiş model için OR 1,58; %95 GA 1,08–1,54; p=0,049 bildirildi. Odds oranı, kendi güven aralığının içinde olmalıdır; 1,58, üst sınır olan 1,54ten büyüktür. Bu üç sayı aynı hesap çıktısını doğru biçimde temsil edemez. Sorunun gerçek OR'da mı, güven aralığında mı, aktarımda mı olduğu yayımlanmış metinden anlaşılamıyor; bu yüzden yalnızca aralığı "düzeltip" devam etmek de doğru olmaz, analiz kodu ve model çıktısı gerekir.

Kanser modeli bir anda "mortalite azalması"na dönüşüyor. Aynı sonuç bölümünde, DKR'de bir standart sapmalık artışın mortalite riskinde yüzde 12 azalmayla ilişkili olduğu yazıyor. Oysa çalışmada mortalite sonucu yok, üstelik paragrafın geri kalanı daha yüksek DKR ile daha yüksek kanser odds'u anlatıyor. Bu cümle basit bir dil sürçmesi olabilir; ama makalenin merkezi sonucunda, başka bir analizden kalmış izlenimi veren böyle bir cümle varsa editoryal kontrol durmalıdır.

Kırılma noktası hem 2,09 hem 0,44. Özet, Tablo 4 ve parçalı regresyon sonucu eşik olarak 0,44 veriyor; sonuç metni ise şekil ve tablonun 2,09 birimlik bir kırılma noktası gösterdiğini söylüyor, hemen sonraki cümlede yeniden 0,44 kullanıyor. Bu fark yuvarlamayla açıklanamaz; hangi eğrinin, hangi ölçekte ve hangi algoritmayla üretildiği yeniden kurulmadan eşik yorumu yapılamaz.

NHANES analizi neden sıradan lojistik regresyon değildir?

NHANES basit rastgele örneklem değildir; çok aşamalı, tabakalı ve kümeli bir olasılık örneklemi kullanır. Bu nedenle doğru ağırlık, tabaka ve birincil örnekleme birimi hesaba katılmalıdır. CDC, 24 saatlik besin verisi kullanıldığında ilgili diyet ağırlığının seçilmesini, iki gün birlikte kullanılıyorsa iki günlük besin ağırlığının kullanılmasını, birden fazla döngü birleştirildiğinde çok yıllı ağırlığın ayrıca oluşturulmasını söylüyor; aksi halde ABD nüfusuna genelleme ve standart hatalar bozulabilir (CDC ağırlıklandırma eğitimi).

Makalede "weighted" ANOVA ve ki-kare testlerinden söz ediliyor; fakat hangi diyet ağırlığının kullanıldığı, dokuz döngü için ağırlığın nasıl ölçeklendiği, tabaka ve küme değişkenlerinin modele girip girmediği yazmıyor, lojistik regresyonların survey ağırlıklı olduğu da açıkça belirtilmiyor. Bu eksiklik, analizin kesinlikle ağırlıksız yapıldığını kanıtlamaz; şunu gösterir: okur, güven aralıklarının NHANES tasarımına göre hesaplanıp hesaplanmadığını yeniden üretemiyor. CDC'nin Ocak 2026'da yayımladığı yüksek kaliteli NHANES analizi rehberi de kullanılan ağırlığın açıkça belirtilmesini ve kümeli tasarımın kesinlik hesaplarında dikkate alınmasını istiyor.

Retraksiyon neyi kanıtlıyor, neyi kanıtlamıyor?

Retraksiyon, bu makalenin bulgularına güvenilmemesi gerektiğini bildiriyor; yayıncı, yöntemin sonuçları desteklemediği ve çıkarımların yanıltıcı olduğu sonucuna vardı. PubMed kaydı da makaleyi "Retracted" olarak işaretliyor. Fakat bu karar, ketojenik diyetin kanser riskini artırmadığını kanıtlamaz; azalttığını da kanıtlamaz. Tek bir geçersiz çalışmanın elenmesi, klinik sorunun ters yönde cevaplandığı anlamına gelmez. Resmî not ayrıca veri fabrikasyonu, yazar niyeti ya da belirli bir istatistik hatası hakkında hüküm vermiyor; görünen tutarsızlıklar ciddi kalite sorunlarıdır, araştırma suistimali kararı değil. Doğru çıkarım daha dar ve daha değerli: bu veri seti ve bu analiz, yayımlanan keto–kanser sonucunu desteklemiyor.

İyi model, yanlış soruyu kurtaramaz

Bu vaka üç basit kontrolün neden vazgeçilmez olduğunu gösteriyor: önce neyin ölçüldüğünü okuyun, sonra zaman sırasını kurup kuramadığınıza bakın, en son OR, güven aralığı ve metnin aynı sonucu anlatıp anlatmadığını yeniden hesaplayın. DKR doğrulanmış ketozis değildir, geçmiş kanser tanısı yeni kanser insidansı değildir, kesitsel odds da nedensel risk değildir. Bu ayrımlar kurulmadan spline, alt grup ve çok değişkenli model yalnızca yanlış bir kesinlik üretir.

Açık veriyle hazırlanan bir makalede değişken seçimi, ağırlıklandırma, analiz kodu ve raporlanan sayıların birlikte denetlenmesi gerekiyorsa veri kalite kontrolü çalışmamız bu zinciri gönderimden önce sınamaya yardımcı oluyor. Tablo ile veri arasındaki uyumu sınamak için veri giriş hatalarını önleme ve aykırı değer tespiti rehberlerinden de yararlanılabilir.

Kullanılan kaynaklar

• Liu Y, Qu X, Liu D, Yang D. RETRACTED: Ketogenic Diets Are Associated with an Elevated Risk for All Cancers: Insights from a Cross-Sectional Analysis of the NHANES 2001–2018. Nutrition and Cancer. 2025;77(9):996–1006. · Taylor & Francis
• Editors and Publisher of Nutrition and Cancer. Statement of Retraction. Nutrition and Cancer. 2026;78(3):256. · Taylor & Francis
• CDC/NCHS. Guidelines for High Quality Analyses of NHANES Data, 26.01.2026. · CDC
• CDC/NCHS. NHANES Weighting Module. · CDC
• CDC/NCHS. 2017–2018 Medical Conditions: MCQ220. · CDC
• Klement RJ. NHANES data are irrelevant for ketogenic diet research (hakemli yöntem yorumu; resmî retraksiyon gerekçesi değildir). Int J Cardiol Cardiovasc Risk Prev. 2025;27:200534. · PMC
• Suchak T, ve ark. Explosion of formulaic research articles based on the NHANES US national health database. PLOS Biology. 2025;23(5):e3003152. · PLOS