MDPI ve Frontiers Dergileri Şaibeli mi? Doçentlikte Geçerli mi?

Mevzuat net bir cevap veriyor. Web of Science'ta Q1, Q2 ve Q3 diliminde yer alan MDPI ve Frontiers dergileri, YÖK'ün 30 Aralık 2021 tarihli ve 2021.18.643 sayılı kararına göre şaibeli sayılmıyor ve doçentlik beyannamesinde kullanılabiliyor. Kısıt yalnızca ücret talep eden Q4 dergileri için geçerli. Sorunun dünyadaki cevabı ise bu kadar kısa değil — ve asıl risk, bu iki cevap arasındaki boşlukta duruyor.

Bu soruyu son üç yılda yalnızca Türkiye'deki doçent adayları sormadı. Dizin kuruluşları, ulusal bilim kurulları, mahkemeler ve dergilerin kendi editörleri de sordu. Verdikleri cevaplar kayda geçti. Aşağıdaki hiçbir olay bu yayınevlerinin bütünü hakkında hüküm kurmaya yetmez; bu yazı da öyle bir hüküm kurmuyor. Kurmasına gerek de yok. Tartışmanın varlığı — kim haklı olursa olsun — tek başına bir kariyer riski. Çünkü akademik değerlendirme sistemleri tartışmalara tepki verir ve tepkinin faturası çoğu zaman kusursuz makalelerin yazarlarına kesilir.

Şaibeli dergi tanımı ve mevzuatın verdiği cevap

Türkiye'deki hukuki çerçeve iki karara dayanıyor. Yükseköğretim Genel Kurulu'nun 30 Aralık 2021 tarihli ve 2021.18.643 sayılı kararına göre yağmacı/şaibeli sayılmayan dergiler üç grup halinde tanımlandı. Web of Science'ta Q1, Q2 ve Q3 dilimlerinde yer alan dergiler — yayın sürecinde ücret alsın ya da almasın. Q4 diliminde yer alıp ücret talep etmeyen dergiler. Ve Q4'te olup ücret alsa dahi, yalnızca ilgili bilim alanı mensuplarının üye olabildiği bir branş derneğinin, üniversitenin ya da enstitünün yayın organı olan, 2010 öncesinden beri abone usulüyle çıkan dergiler. Bu üç grubun dışında kalan, yani ücret talep eden Q4 dergileri beyannamede kullanılamıyor.

Kriterde hiçbir yayınevi adının geçmediğine dikkat etmekte fayda var. Soru "hangi yayınevi" sorusu değil; "hangi dilim, hangi ücret modeli" sorusu. MDPI ve Frontiers dergilerinin büyük bölümü Q1–Q3 aralığında yer alıyor; MDPI, 2024 JCR sürümüne ilişkin kendi duyurusunda sıralanan 237 dergisinin yüzde 72'sinin Q1 veya Q2'de olduğunu açıklamıştı. Her iki yayınevinin dergileri TÜBİTAK UBYT teşvik programı dergi listesinde de yer alıyor. Ağustos 2026 itibarıyla, mevzuat penceresinden görünen tablo bu.

Peki tartışma neden bitmiyor? Çünkü "şaibeli" kelimesinin kendisi hukuken sorunlu çıktı — buna Türkiye bölümünde geleceğiz. Ondan önce aynı tabloya bir de dünyanın penceresinden bakmakta fayda var.

Dünyada verilen kararlar

Mart 2023. Web of Science, tek seferde 50 dergiyi kapsam dışı bıraktı ve 450 derginin daha incelemede olduğunu duyurdu; gerekçe, bilimsel kayda yönelik artan tehditlere karşı genişletilen kalite denetimiydi. Çıkarılan dergiler arasında MDPI'nin iki başlığı vardı — International Journal of Environmental Research and Public Health ve Journal of Risk and Financial Management. Bunlardan ilki karardan önce yıllık hacmiyle dünyanın en büyük dergilerinden biriydi; karar sonrasında yayın hacmi yüzde 85 daraldı. Aynı dalgada Hindawi'ye ait 19 dergi de listeden çıkarıldı. Ölçeğin gösterdiği şey şuydu — hacim bir güvence değil. Dünyanın en büyük dergilerinden biri bile tek duyuruyla etki faktörünü kaybedebiliyor.

Aralık 2024. Finlandiya'nın ulusal dergi sınıflandırma sistemi JUFO, MDPI ve Frontiers'a ait 271 dergiyi 2025'ten geçerli olmak üzere en düşük seviye olan sıfıra indirdi ve Finlandiyalı araştırmacılara bu dergilerde yayın yapmamalarını önerdi. Gerekçeler arasında, birazdan ele alınacak hakemli ölçümler de vardı. Her iki yayınevi karara itiraz etti; Frontiers itirazını açık mektupla duyurdu ve ilerleyen aylarda bazı dergiler topluluk değerlendirmesiyle yeniden üst seviyeye alındı. Bu düzeltmeler kararın dergi bazında verildiğini ve geri alınabildiğini gösteriyor — ama madalyonun öbür yüzü de aynı yerde duruyor. Bir derginin ulusal sistemlerdeki seviyesi, hakem süreci beklenirken değişebilen bir kalem.

2023–2026 arası, editör cephesi. Retraction Watch'un toplu istifa kayıtlarına göre 2023'te MDPI'nin Publications dergisinin editör kurulu üyeleri, Times Higher Education'a yansıyan ifadeyle yayınevinin yayın uygulamalarını gerekçe göstererek görevlerinden ayrıldı. Aynı yıl Frontiers in Sustainability'nin bir bölümünün 31 editörü, hakemlere uygulanan baskıya ilişkin itirazlarını yazılı bir mektupla duyurarak topluca istifa etti. Haziran 2026'da bir nörobilim editörü, yapay zekâ destekli hakem atama sisteminin kapatılamamasını gerekçe göstererek ayrıldı; Frontiers ise sistemin editörlerin büyük çoğunluğunca faydalı bulunduğunu ve yazar memnuniyetinin yüksek ölçüldüğünü açıkladı. Bu olayların her birinde taraflar süreci farklı anlatıyor. Ortak nokta şu — itirazlar dışarıdan değil, dergilerin kendi mutfağından geldi.

Şubat 2026. Wolters Kluwer'in yüksek hacimli açık erişim dergisi Medicine, aynı kalıptan üretilmiş görünen çalışma protokollerine ilişkin bir incelemenin ardından 120'den fazla makale için endişe ifadesi yayımladı. Medicine 2014'te seçici bir dergiden geniş kapsamlı bir modele geçmişti; etki faktörü bu dönüşümden bu yana geriledi.

Bu kronolojinin rahatsız edici tarafı yönü değil, ivmesi. Denetim yıldan yıla sıkılaşıyor. 2025 boyunca Web of Science toplam 128 dergiyi listeden çıkardı ve aylık güncellemeler 2026'da da sürüyor. Çin Bilimler Akademisi'nin 2020'den beri yayımladığı uluslararası dergi erken uyarı listesi, atıf davranışları ve makale fabrikası riski üzerinden her yıl yenileniyor. Dergi denetimi tek seferlik bir kabul olmaktan çıktı; sürekli işleyen ve geriye dönük iz bırakabilen bir elemeye dönüştü.

Rakamların anlattığı model

Tartışma yalnızca kurum kararlarından ibaret değil; hakemli literatür de modeli ölçtü.

Quantitative Science Studies'te yayımlanan ve dört araştırmacının imzasını taşıyan kapsamlı analiz, 2016–2022 arasında dizinlenen toplam makale sayısının yüzde 47 arttığını, bu artışın bilim insanı sayısındaki artışı fazlasıyla aştığını ortaya koydu. Çalışmanın yayıncı karşılaştırmasında bir yayınevi her metrikte ayrıştı — MDPI. Ölçülen tablo şöyleydi: aynı dönemde yüzde 1.080'lik makale artışı, özel sayılardan gelen yüzde 88'lik yayın payı, ortalama 37 günlük gönderim–kabul süresi, yıllar içinde düşen ret oranları ve karşılaştırılan yayıncılar arasında en yüksek dergi içi öz atıf oranı. Aynı çalışma, özel sayı makalelerinin normal gönderimlerden sistematik biçimde farklı işlendiğini — daha düşük ret oranı, daha kısa ve daha homojen sürelerle — belgeleyen ilk analiz oldu. Finlandiya'nın JUFO kararı, gerekçeleri arasında bu çalışmayı gösterdi.

JAMA'da yayımlanan bir değerlendirme ise büyümenin biyomedikal literatürdeki toplam ağırlığını hesapladı. 2015'te yılda 2.000'den fazla makale yayımlayan 11 biyomedikal dergi varken 2022'de bu sayı 55'e çıkmıştı ve bu dergilerin ürettiği yaklaşık 300.000 makale, o yıl alandaki literatürün dörtte birine karşılık geliyordu. Yazarlar bu modelin fırsatlarını da riske eşlik ederek yazdı — negatif bulgulara ve replikasyonlara alan açması gibi.

Bu sayıların hiçbiri tek başına bir kusur kanıtı değil; 37 günlük ortalama süre etkin bir editöryal operasyonun da göstergesi olabilir. Ama bu sayılar, yazının sonundaki dokuz kontrol listesinde ani büyüme, özel sayı payı ve süre maddelerinin neden yer aldığını açıklıyor. Ölçülebilen her şey, gönderimden önce araştırmacının da ölçebileceği bir şey.

Tartışmanın en uç noktası

Bu tartışmada işlerin nereye kadar gidebildiğini gösteren belgelenmiş bir örnek var ve bu örnekte ne MDPI geçiyor ne Frontiers.

Hindawi, aynı yüksek hacimli ve özel sayı ağırlıklı modelle büyüyen bir açık erişim yayıncısıydı. 2021'de Wiley tarafından yaklaşık 300 milyon dolara satın alındı. Kısa süre sonra özel sayılarına sızan makale fabrikaları ortaya çıktı; binlerce makale geri çekildi, 2023'te 19 dergisi Web of Science'tan çıkarıldı ve Wiley 2024'te Hindawi markasını tamamen kapattığını açıkladı. Yayıncılık tarihinin en büyük geri çekme dalgalarından biri olarak kayda geçen bu süreçte faturanın bir bölümü, o dergilerde iyi niyetle yayın yapmış binlerce yazara kesildi. Geri çekilen kendi makaleleri olmasa bile, özgeçmişlerindeki dergi adı artık bu dalgayla birlikte okunuyor.

Literatür bu bulaşmayı sayıya da döktü. Web of Science verisine dayanan bir analiz, tek bir geri çekmenin yazarın geri çekilmemiş önceki yayınlarına dahi yılda ortalama yüzde 6,9 atıf kaybı yaşattığını gösterdi. Nature Human Behaviour'da yayımlanan daha güncel bir çalışma, etkinin kariyerinin başındaki yazarlarda orantısız biçimde ağır olduğunu ve bu grupta yayıncılığı bırakma eğiliminin belirginleştiğini bildirdi. İtibar sinyali makale düzeyinde değil, yazar düzeyinde işliyor — ve dergi düzeyinde bulaşıyor.

Hindawi vakasının dersi "bu yayınevleri de böyle bitecek" değil. Böyle bir öngörü kurulamaz ve bu yazı kurmuyor. Ders şu — yüksek hacimli model bozulduğunda bedelini yalnızca modeli işletenler ödemiyor. O dergilerdeki en dikkatli, en dürüst yazarlar da ödüyor.

Bu tartışma Türkiye'deki doçentlik dosyasına üç kapıdan giriyor

Buraya kadar anlatılanların tamamı yurt dışında yaşandı. Türkiye'deki bir doçent adayına dokunması için üç kapı yetiyor.

Birinci kapı, korumasız pencere. ÜAK'ın başvuru kılavuzlarındaki kural açık — makalenin yayımlandığı tarihte derginin bulunduğu dizin ve dilim esastır; başvurudan sonraki değişikliklerden aday sorumlu tutulmaz. Bu, yayımlanmış makale için gerçek bir güvence. Ancak koruma yayım günü başlıyor. Gönderim ile yayım arasındaki altı ila on dört aylık süre boyunca derginin dilimi de dizin statüsü de değişebiliyor — ve yukarıdaki kronoloji, bu değişimlerin artık ne sıklıkta yaşandığını gösteriyor.

İkinci kapı, yıllık yeniden hesap. Çeyreklik dilimler her Haziran, bir önceki yılın atıf verisiyle yeniden çiziliyor; 2026 sürümü 17 Haziran'da yayımlandı. Ücret alan bir dergi Q3'ten Q4'e düştüğünde, YÖK kriteri gereği o tarihten sonra yayımlanan makaleler beyanname dışında kalıyor. Derginin bir şey yapmasına gerek yok; kategorideki diğer dergilerin hızlanması yetiyor. Uluslararası tartışmanın atıf davranışlarına etkisi de en çok bu yıllık hesapta hissediliyor — bir derginin etrafındaki güven eridikçe dilim kaybı olasılığı artıyor. Çeyreklik sisteminin işleyişi ve tek yıllık fotoğrafın neden yanıltıcı olduğu ayrı bir yazının konusu.

Üçüncü kapı, jüri odası — ve en az bilineni. Bir Danıştay dosyası bu kapının nasıl çalıştığını tutanağa geçirdi. Bir aday Mart 2020 döneminde doçentliğe başvurdu; jüri, beyannamedeki iki makalenin dergilerini ücret kriterine göre kapsam dışı sayınca aday asgari puanı sağlayamadı ve başvurusu iptal edildi. Aynı aday, Ekim 2020'de aynı iki makaleyle yeniden başvurdu; bu kez şartları sağladığı kabul edildi ve Şubat 2021'de doçentlik belgesini aldı. Aynı aday, aynı iki makale, iki farklı sonuç. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, 29 Mayıs 2025 tarihli kararında (E:2023/1518, K:2025/1190) bu çelişkiyi açıkça tespit etti ve daha ileri giderek "yağmacı/şaibeli dergi" ibaresinin belirsiz ve öngörülemez olduğuna, dayandığı 2019 tarihli düzenlemenin hukuki güvenlik ilkesine aykırı düştüğüne hükmetti. Karar metnine Danıştay karar arama portalından esas ve karar numarasıyla ulaşılabiliyor. Bu yazıda hiçbir dergi için o sıfatın kullanılmamasının nedeni de bu karar — kavramın kendisi hukuken tanımlanamamış durumda. Ama kararın adaylar için asıl mesajı daha sert. Mevzuata uygunluk gerekli koşul; iki jürinin aynı dosyayı aynı biçimde okuyacağının güvencesi yok. Dünyada tartışılan bir dergiyle jüri karşısına çıkmak, savunma yükünü baştan kabul etmek anlamına geliyor. Doçentlik başvuru kriterlerinin bütünü ayrıca incelenmeyi hak ediyor.

Yayınevleri ne diyor

Tablonun eksik kalmaması için karşı beyanlar da kayda geçmeli. MDPI, dizin kararlarına itiraz etti; hızlı süreçleri operasyonel verimlilikle açıklıyor ve dergilerinin büyük bölümünün üst dilimlerde yer aldığını vurguluyor. Frontiers, ücret politikasını ve araştırma bütünlüğü ekibinin yayın öncesi otomatik ve insan denetimli kontrollerini kamuya açık biçimde anlatıyor; JUFO kararına açık mektupla itiraz etti ve yazar memnuniyetiyle hakem atama hızına ilişkin kendi verilerini paylaştı. Bu savunmalar kayda değer ve tartışma akademik camiada sürüyor. Bu yazının işi tartışmayı bitirmek değil; tartışma sürerken karar vermek zorunda olan araştırmacıya risk haritası çıkarmak.

Riski yapısal olarak düşüren tercih

Yukarıdaki risklerin ortak özelliği, yazarın kontrolü dışında olmaları. Kontrol edilebilen tek değişken dergi seçimi — ve köklü alan dergisi tercihi bu risklerin çoğunu yapısal olarak azaltıyor. Branş dergisinde hakem, çalışmanın metodolojisini bilen kişi; okur, atıf verecek kişi. Yayın hacmi editöryal kapasiteyle sınırlı büyüdüğü için ani statü kaybı olasılığı düşük. Dikkat çekici olan, Türkiye mevzuatının da bu ayrımı zaten yapmış olması — YÖK kararı, Q4'te olup ücret alsa dahi 2010 öncesinden beri abone usulüyle çıkan dernek, üniversite ve enstitü yayın organlarını açıkça istisna tutuyor. Düzenleyicinin gözünde köklü alan dergisi ayrı bir yerde duruyor.

Bu tercihin bedeli de dürüstçe yazılmalı. Süreçler daha uzun, ret oranları daha yüksek, bir kısmı açık erişimli değil. Disiplinler arası çalışmalar, negatif bulgular ve replikasyonlar için iyi yönetilen geniş kapsamlı bir dergi rasyonel seçenek olabiliyor. Karar yayınevi markasıyla değil, hedef derginin tarihli verileriyle veriliyor. Şüpheli dergiyi tanımanın genel yöntemleri ayrı bir yazıda ele alınıyor; aşağıdaki liste ise dizinli ve meşru dergiler arasında seçim yaparken işliyor.

Göndermeden önce dokuz kontrol

1. Kapsam uyumu — Son 24–36 ayda benzer soru, yöntem ve örneklem grubuyla makaleler yayımlanmış mı?
2. Gerçek okur — Çalışmayı okuyup atıf verecek uzman topluluk tanımlanabiliyor mu?
3. Editöryal yönetişim — Editörlerin kimliği, kurumu ve uzmanlığı bağımsız kaynaklardan doğrulanabiliyor mu?
4. Hakemlik mimarisi — Süreç, düzeltme turları ve süreler çalışmanın kapsamıyla uyumlu mu?
5. Yayın hacmi — Son yıllarda ani bir büyüme var mı; editöryal kapasite buna eşlik etmiş mi?
6. Özel sayı payı — Toplam hacimde özel sayıların oranı, konuk editör denetimi ve nihai karar sorumluluğu açık mı?
7. Dizin geçmişi — Bugünkü kayıtla birlikte son üç yılın seyri ve varsa bekletme geçmişi incelendi mi?
8. Düzeltme kültürü — Geri çekme sayısı yayın hacmine göre normalize edildiğinde tablo nasıl görünüyor?
9. Kariyer ve maliyet uyumu — Yayın ücreti, kurum politikası ve ÜAK hedefi birlikte değerlendirildi mi?

Dergi seçimi, makalenin nerede yayımlanacağını değil, önümüzdeki beş yılda hangi zeminde değerlendirileceğini seçmek anlamına geliyor. Model İstatistik olarak dergi seçimi çalışmalarında aday dergilerin güncel ve üç yıllık dizin seyrini, çeyreklik konumunu, yayın hacmini, özel sayı yapısını ve uluslararası sınıflandırma sistemlerindeki durumunu birlikte inceliyor; çalışmanın kapsamına ve akademik hedefe göre karşılaştırmalı bir aday listesi hazırlıyoruz. Yayın ya da kabul vaadi değil — karar anında elde tarihli veri olması. Sunulan şey bu.

Kullanılan kaynaklar

• Yükseköğretim Genel Kurulu. Karar No. 2021.18.643 (30.12.2021) — ÜAK duyurusu, 25.01.2022. · ÜAK
• ÜAK. 2026 Mart Dönemi Sıkça Sorulan Sorular ve Cevapları. · PDF
• Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu. E:2023/1518, K:2025/1190, 29.05.2025. · Karar Arama
• Brainard J. Fast-growing open-access journals stripped of coveted impact factors. Science (AAAS), 23.03.2023. · Science
• MDPI. Clarivate Discontinues IJERPH and JRFM Coverage in Web of Science, Mart 2023. · MDPI
• MDPI. 2023 Impact Factors for MDPI Journals Released, 20.06.2024. · MDPI
• Clarke & Esposito. Retrenchment. The Brief, 2024. · C&E
• Julkaisufoorumi (JUFO), Federation of Finnish Learned Societies. Changes to the classification — 271 derginin 2025 için Seviye 0'a indirilmesi, Aralık 2024. · JUFO
• Frontiers. Open letter to Sari Multala, Minister of Science and Culture, Finland, and the JUFO steering group, 06.12.2024. · Frontiers
• Frontiers. Fee policy. · Frontiers
• Hanson MA, Gómez Barreiro P, Crosetto P, Brockington D. The strain on scientific publishing. Quantitative Science Studies. 2024;5(4):823–843. · DOI
• Ioannidis JPA, Pezzullo AM, Boccia S. The Rapid Growth of Mega-Journals: Threats and Opportunities. JAMA. 2023;329(15):1253–1254. · DOI
• Lu SF, Jin GZ, Uzzi B, Jones B. The Retraction Penalty: Evidence from the Web of Science. Scientific Reports. 2013;3:3146. · Nature
• Memon SA, Makovi K, AlShebli B. Characterizing the effect of retractions on publishing careers. Nature Human Behaviour. 2025. · Nature
• Retraction Watch. The Retraction Watch Mass Resignations List. · RW
• Retraction Watch. Publisher flags more than 120 papers (Medicine / Wolters Kluwer), 20.02.2026. · RW
• The Transmitter. Neuroscience journal editor resigns over automation concerns, Haziran 2026. · The Transmitter
• Wiley. Wiley Announces the Acquisition of Hindawi, 05.01.2021. · Wiley Newsroom
• Retraction Watch. Wiley to stop using Hindawi name amid $18 million revenue decline, 06.12.2023. · RW
• Clarivate. Journal Citation Reports 2026 sürümü, 17.06.2026. · Clarivate
• Chinese Academy of Sciences. International Journal Early Warning List. · Early Warning
• TÜBİTAK ULAKBİM. UBYT Programı 2026 Yılı Dergi Listesi. · ULAKBİM
• Web of Science Master Journal List. · MJL