MDPI ve Frontiers Dergileri Şaibeli mi? Doçentlikte Geçerli mi?

Mevzuat net bir cevap veriyor. Web of Science'ta Q1, Q2 ve Q3 diliminde yer alan MDPI ve Frontiers dergileri, YÖK'ün 30 Aralık 2021 tarihli ve 2021.18.643 sayılı kararına göre şaibeli sayılmıyor ve doçentlik beyannamesinde kullanılabiliyor. Kısıt yalnızca ücret talep eden Q4 dergilerini ilgilendiriyor; onlarda da köklü kurum yayınları için bir istisna var. Sorunun dünyadaki cevabı ise bu kadar kısa değil; asıl risk de bu iki cevap arasındaki boşlukta duruyor.

Bu soruyu son üç yılda yalnızca Türkiye'deki doçent adayları sormadı. Dizin kuruluşları, ulusal bilim kurulları, mahkemeler ve dergilerin kendi editörleri de sordu. Verdikleri cevaplar kayda geçti. Aşağıdaki hiçbir olay bu yayınevlerinin bütünü hakkında hüküm kurmaya yetmez; biz de öyle bir hüküm kurmuyoruz. Kurmamıza gerek de yok. Tartışmanın varlığı, kim haklı olursa olsun, tek başına bir kariyer riski. Çünkü akademik değerlendirme sistemleri tartışmalara tepki verir ve tepkinin faturası kusursuz makalelerin yazarlarına da kesilebilir.

Şaibeli dergi tanımı ve mevzuatın verdiği cevap

Türkiye'deki hukuki çerçeve iki karara dayanıyor. Yükseköğretim Genel Kurulunun 30 Aralık 2021 tarihli ve 2021.18.643 sayılı kararına göre yağmacı/şaibeli sayılmayan dergiler üç grup hâlinde tanımlandı. Birincisi, Web of Science'ta Q1, Q2 ve Q3 dilimlerinde yer alan dergiler; yayın sürecinde ücret alıp almamaları fark etmiyor. İkincisi, Q4 diliminde yer alıp ücret talep etmeyen dergiler. Üçüncüsü, Q4'te olup ücret alsa dahi, yalnızca ilgili bilim alanı mensuplarının üye olabildiği bir branş derneğinin, üniversitenin, enstitünün ya da bilimsel bir kurumun yayın organı olan ve 2010 öncesinden beri abone usulüyle çıkan dergiler. Bu üç grubun dışında kalan ücretli Q4 dergileri beyannamede kullanılamıyor.

Kriterde hiçbir yayınevi adının geçmediğine dikkat etmekte fayda var. Soru "hangi yayınevi" sorusu değil; "hangi dilim, hangi ücret modeli" sorusu. MDPI ve Frontiers dergilerinin büyük bölümü Q1–Q3 aralığında yer alıyor; MDPI, 2024 JCR sürümüne ilişkin kendi duyurusunda sıralanan 237 dergisinin (ESCI dergileri dâhil) yüzde 72'sinin Q1 veya Q2'de olduğunu açıklamıştı. Her iki yayınevinin dergileri TÜBİTAK UBYT teşvik programı dergi listesinde de yer alıyor. Ağustos 2026 itibarıyla, mevzuat penceresinden görünen tablo bu.

Peki tartışma neden bitmiyor? Türkiye'de kavram 2021 sonuna kadar ölçütsüzdü; Danıştay, ölçüt belirlemeden "yağmacı/şaibeli" ibaresini kullanan 2019 tarihli düzenlemeyi belirsiz buldu. Uluslararası düzeyde ise yayın modeli hâlâ tartışılıyor; önce aynı tabloya dünyanın penceresinden bakmakta fayda var.

Dünyada verilen kararlar

Mart 2023. Web of Science, tek seferde 50 dergiyi kapsam dışı bıraktı ve 450 derginin daha incelemede olduğunu duyurdu; gerekçe, bilimsel kayda yönelik artan tehditlere karşı genişletilen kalite denetimiydi. Çıkarılan dergiler arasında MDPI'nin International Journal of Environmental Research and Public Health (IJERPH) ve Journal of Risk and Financial Management başlıkları da vardı. Bunlardan ilki karardan önce yıllık hacmiyle dünyanın en büyük dergilerinden biriydi; karar sonrasında yayın hacmi yüzde 85 daraldı (2024'ün ilk yarısında bir önceki yılın aynı dönemine göre; Clarke & Esposito'nun ön verisi). Aynı dalgada Hindawi'ye ait 19 dergi de listeden çıkarıldı. Ölçeğin gösterdiği şey, hacmin bir güvence olmadığıydı. Dünyanın en büyük dergilerinden biri bile tek duyuruyla etki faktörünü kaybedebiliyor.

Aralık 2024. Finlandiya'nın ulusal dergi sınıflandırma sistemi JUFO, MDPI ve Frontiers'a ait 271 dergiyi 2025'ten geçerli olmak üzere en düşük seviye olan sıfıra indirdi. JUFO bu dergilerde yayının "çekincesiz önerilemeyeceğini" söyledi; bu dergilerdeki makaleler yine de fonlama modelinde düşük ağırlıkla sayılmaya devam ediyor. JUFO'nun duyurusu, birazdan ele alınacak hakemli ölçümlere de bağlantı veriyordu. Ekim 2024'te açıklanan politikaya tepkiler de gelmişti; Frontiers itirazını açık mektupla duyurdu (mektubu Finlandiyalı araştırmacılar yazdı, Frontiers 6 Aralık 2024'te kendi haber sayfasında yayımladı). Mayıs 2025'te bazı dergiler topluluk değerlendirmesiyle yeniden seviye 1'e alındı. Bu düzeltmeler kararın dergi bazında verildiğini ve geri alınabildiğini gösteriyor; aynı esneklik, seviyenin aşağı yönde de değişebileceği anlamına geliyor. Bir derginin ulusal sistemlerdeki seviyesi, hakem süreci beklenirken değişebilen bir kalem.

2023–2026 arası, editör cephesi. Retraction Watch'un toplu istifa kayıtlarına göre 2023'te MDPI'nin Publications dergisinin editör kurulu üyeleri, Times Higher Education'a yansıyan ifadeyle yayınevinin yayın uygulamalarını gerekçe göstererek görevlerinden ayrıldı. Aynı yıl Frontiers in Sustainability'nin bir bölümünün 31 editörü, hakemlere uygulanan baskıya ilişkin itirazlarını yazılı bir mektupla duyurarak topluca istifa etti. Haziran 2026'da bir nörobilim editörü, yapay zekâ destekli hakem atama sisteminin kapatılamamasını gerekçe göstererek ayrıldı; Frontiers ise sistemin editörlerin büyük çoğunluğunca faydalı bulunduğunu ve yazar memnuniyetinin yüksek ölçüldüğünü açıkladı. Bu olayların her birinde taraflar süreci farklı anlatıyor. Ortak nokta, itirazların dışarıdan değil, dergilerin kendi mutfağından gelmesi.

Kasım 2025. Wolters Kluwer'in yüksek hacimli açık erişim dergisi Medicine, aynı kalıptan üretilmiş görünen çalışma protokollerine ilişkin bir incelemenin ardından 120'den fazla makale için endişe ifadesi yayımladı; toplam 126 makaleyi kapsayan bu adım Şubat 2026'da Retraction Watch haberiyle duyuldu. Medicine 2014'te seçici bir dergiden geniş kapsamlı bir modele geçmişti.

Bu kronolojinin rahatsız edici tarafı tek tek olaylar değil, denetimin sürekliliği. 2025'te Web of Science çekirdek koleksiyonundan 128 dergi çıktı; bu ikincil toplam Clarivate'in aylık değişiklik dosyalarından derlendi ve editöryal ya da üretim gerekçeli çıkarmaları ve yayını duran dergileri birlikte kapsıyor. Aylık güncellemeler 2026'da da sürüyor. Çin Bilimler Akademisi'nin 2020'den beri yayımladığı uluslararası dergi erken uyarı listesi, atıf davranışları ve makale fabrikası riski üzerinden her yıl yenileniyor. Dergi denetimi tek seferlik bir kabul olmaktan çıktı; sürekli işleyen ve geriye dönük iz bırakabilen bir elemeye dönüştü.

Rakamların anlattığı model

Tartışma yalnızca kurum kararlarından ibaret değil; hakemli literatür de modeli ölçtü.

Quantitative Science Studies'te yayımlanan ve dört araştırmacının imzasını taşıyan kapsamlı analiz, 2016–2022 arasında Scopus ve Web of Science'ta dizinlenen toplam makale sayısının yüzde 47 arttığını, bu artışın bilim insanı sayısındaki artışı fazlasıyla aştığını ortaya koydu. Çalışmanın yayıncı karşılaştırmasında her metrikte ayrışan yayınevi MDPI oldu. Aynı dönemde yüzde 1.080'lik makale artışı, özel sayılardan gelen yüzde 88'lik yayın payı, ortalama 37 günlük gönderim–kabul süresi, yıllar içinde düşen ret oranları ve karşılaştırılan yayıncılar arasında en yüksek dergi içi öz atıf oranı ölçüldü. Yazarlara göre bu çalışma, özel sayı makalelerinin normal gönderimlerden sistematik biçimde farklı işlendiğini (daha düşük ret oranı, daha kısa ve daha homojen sürelerle) belgeleyen ilk analiz. JUFO da kararın politika duyurusunda bu çalışmaya bağlantı verdi.

JAMA'da yayımlanan bir değerlendirme ise büyümenin biyomedikal literatürdeki toplam ağırlığını hesapladı. 2015'te yılda 2.000'den fazla makale yayımlayan 11 biyomedikal dergi varken 2022'de bu sayı 55'e çıkmıştı ve bu dergilerin ürettiği yaklaşık 300.000 makale, o yıl alandaki literatürün dörtte birine karşılık geliyordu. Yazarlar bu modelin risklerinin yanında fırsatlarını da tartıştı.

Bu sayıların hiçbiri tek başına bir kusur kanıtı değil; 37 günlük ortalama süre etkin bir editöryal operasyonun da göstergesi olabilir. Ama bu sayılar, aşağıdaki dokuz maddelik kontrol listesinde ani büyüme, özel sayı payı ve süre maddelerinin neden yer aldığını açıklıyor. Ölçülebilen her şey, gönderimden önce araştırmacının da ölçebileceği bir şey.

Tartışmanın en uç noktası

Bu tartışmada işlerin nereye kadar gidebildiğini gösteren belgelenmiş bir örnek var; bu örnekte ne MDPI geçiyor ne Frontiers.

Hindawi, aynı yüksek hacimli ve özel sayı ağırlıklı modelle büyüyen bir açık erişim yayıncısıydı. 2021'de Wiley tarafından yaklaşık 300 milyon dolara satın alındı. Kısa süre sonra özel sayılarına sızan makale fabrikaları ortaya çıktı; binlerce makale geri çekildi, Web of Science 2023'te Hindawi'nin 19 dergisini dizinden çıkardı ve Wiley Aralık 2023'te Hindawi markasını bırakacağını, dergileri 2024 ortasına kadar kendi portföyüne katmayı planladığını açıkladı. Süreç yayıncılık tarihinin en büyük geri çekme dalgalarından biri olarak kayda geçti. Bize göre faturanın bir bölümünü o dergilerde iyi niyetle yayın yapmış yazarlar da ödedi; kendi makaleleri geri çekilmemiş olsa bile özgeçmişlerindeki dergi adı bu dalgayı hatırlatabiliyor.

Literatür geri çekmenin yazar üzerindeki etkisini ölçtü. Web of Science verisine dayanan bir analiz, yazarın hatayı kendisi bildirmediği bir geri çekmenin, yazarın geri çekilmemiş önceki yayınlarına da yılda ortalama yüzde 6,9 atıf kaybı yaşattığını gösterdi. Nature Human Behaviour'da yayımlanan daha güncel bir çalışma, etkinin kariyerinin başındaki yazarlarda orantısız biçimde ağır olduğunu ve bu grupta yayıncılığı bırakma eğiliminin belirginleştiğini bildirdi. Bu bulgular yazarın kendi makalesinin geri çekilmesiyle ilgili; dergi düzeyinde bir bulaşmayı ölçmüyor.

Hindawi vakasının dersi "bu yayınevleri de böyle bitecek" değil. Böyle bir öngörü kurulamaz, biz de kurmuyoruz. Yüksek hacimli model bozulduğunda bedelini yalnızca modeli işletenler ödemiyor; o dergilerdeki dikkatli ve dürüst yazarlar da ödeyebiliyor.

Bu tartışma Türkiye'deki doçentlik dosyasına üç kapıdan giriyor

Buraya kadar anlatılanların tamamı yurt dışında yaşandı. Türkiye'deki bir doçent adayına dokunması için üç kapı yetiyor.

Birinci kapı, korumasız pencere. ÜAK'ın başvuru kılavuzlarındaki kural dilim değişikliğine değinmiyor; konuyu 2026 Mart SSS'sinin 23. sorusu açıklıyor. Buna göre makalenin yayımlandığı tarihteki dizin durumu geçerli ve başvurudan sonra dilim değişirse aday sorumlu tutulmuyor. Yayım ile başvuru arasındaki dilim değişikliği için ise açık bir hüküm yok. Bu, yayımlanmış makale için kısmi ama gerçek bir güvence. Güvence en erken yayım günü başlıyor. Gönderim ile yayım arası, deneyimimizde dergiye göre birkaç haftadan bir yılı aşkın bir zamana kadar uzayabiliyor ve bu sürede derginin dilimi de dizin statüsü de değişebiliyor; yukarıdaki kronoloji bu değişimlerin örneklerini gösteriyor.

İkinci kapı, yıllık yeniden hesap. Çeyreklik dilimler her Haziran, bir önceki yılın atıf verisiyle yeniden çiziliyor; 2026 sürümü 17 Haziran'da yayımlandı. Ücret alan bir dergi Q3'ten Q4'e düştüğünde, bu tarihten sonra yayımlanan makalelerin YÖK kriterini karşılamakta güçlük çekmesi olası; hangi JCR yılının esas alınacağı kılavuzda ve SSS'de açıkça yer almıyor. Derginin bir şey yapmasına gerek yok; kategorideki diğer dergilerin hızlanması yetiyor. Bize göre uluslararası tartışmanın atıf davranışlarına etkisi de en çok bu yıllık hesapta kendini gösteriyor; bir derginin etrafındaki güven eridikçe dilim kaybı olasılığı artabiliyor. Çeyreklik sisteminin işleyişi ve tek yıllık fotoğrafın neden yanıltıcı olduğu ayrı bir yazının konusu.

Üçüncü kapı, jüri odası (en az bilineni). Bir Danıştay dosyası bu kapının nasıl çalıştığını tutanağa geçirdi. Bir aday Mart 2020 döneminde doçentliğe başvurdu; bir jüri üyesi, beyannamedeki iki makalenin dergilerini ücret kriterine göre kapsam dışı sayınca aday asgari puanı sağlayamadı ve Doçentlik Komisyonu başvuruyu iptal etti. Aynı aday, Ekim 2020'de aynı iki makaleyle yeniden başvurdu; bu kez şartları sağladığı kabul edildi ve Şubat 2021'de doçentlik belgesini aldı. Aynı aday, aynı iki makale, iki farklı sonuç. Danıştay 8. Dairesi bu çelişkiyi tespit edip Komisyonun işlemini iptal etti; İdari Dava Daireleri Kurulu 29 Mayıs 2025 tarihli kararında (E:2023/1518, K:2025/1190) iptali onadı ve ayrıca 2019 tarihli YÖK kararındaki "yağmacı/şaibeli dergi" ibaresinin, ölçüt belirlenmediği için belirsiz ve öngörülemez olduğuna, hukuki güvenlik ve belirlilik ilkelerine aykırı düştüğüne hükmetti. Karar metnine Danıştay karar arama portalından esas ve karar numarasıyla ulaşılabiliyor. Bugün yürürlükte olan 2021 tarihli YÖK kararı ise ölçütleri (dilim ve ücret modeli) açıkça sayıyor. Ama Danıştay kararının adaylar için asıl mesajı daha sert. Mevzuata uygunluk gerekli koşul; iki jürinin aynı dosyayı aynı biçimde okuyacağının güvencesi yok. Dünyada tartışılan bir dergiyle jüri karşısına çıkmak, savunma yükünü baştan kabul etmek anlamına gelebiliyor. Doçentlik başvuru kriterlerinin bütünü ayrıca incelenmeyi hak ediyor.

Yayınevleri ne diyor?

Tablonun eksik kalmaması için karşı beyanlar da kayda geçmeli. MDPI, IJERPH'yi kapsam dışı bırakan Web of Science kararına itiraz etti; hızlı süreçleri operasyonel verimlilikle açıklıyor ve dergilerinin büyük bölümünün üst dilimlerde yer aldığını vurguluyor. Frontiers, ücret politikasını ve araştırma bütünlüğü ekibinin yayın öncesi otomatik ve insan denetimli kontrollerini kamuya açık biçimde anlatıyor; Finlandiyalı araştırmacıların JUFO politikasına yazdığı açık mektubu kendi sitesinde yayımladı ve yazar memnuniyetiyle hakem atama hızına ilişkin kendi verilerini paylaştı. Bu savunmalar kayda değer; tartışma da akademik camiada sürüyor. Amacımız tartışmayı bitirmek değil; tartışma sürerken karar vermek zorunda olan araştırmacıya bir risk haritası çıkarmak.

Riski yapısal olarak düşüren tercih

Yukarıdaki risklerin ortak özelliği, yazarın kontrolü dışında olmaları. Kontrol edilebilen tek değişken dergi seçimi; bize göre köklü alan dergisi tercihi bu risklerin çoğunu yapısal olarak azaltıyor. Branş dergisinde hakem, çalışmanın metodolojisini bilen kişi; okur, atıf verecek kişi. Yayın hacmi çoğunlukla editöryal kapasiteyle sınırlı büyüdüğü için ani statü kaybı olasılığı da daha düşük görünüyor. Dikkat çekici olan, Türkiye mevzuatının da bu ayrımı zaten yapmış olması. YÖK kararı, Q4'te olup ücret alsa dahi 2010 öncesinden beri abone usulüyle çıkan branş derneği, üniversite, enstitü ve bilimsel kurum yayın organlarını açıkça istisna tutuyor. Düzenleyicinin gözünde köklü alan dergisi ayrı bir yerde duruyor.

Bu tercihin bir bedeli de var. Süreçler daha uzun, ret oranları daha yüksek, bir kısmı açık erişimli değil. Disiplinler arası çalışmalar, negatif bulgular ve replikasyonlar için iyi yönetilen geniş kapsamlı bir dergi rasyonel seçenek olabiliyor. Karar yayınevi markasıyla değil, hedef derginin tarihli verileriyle veriliyor. Şüpheli dergiyi tanımanın genel yöntemleri ayrı bir yazıda ele alınıyor; aşağıdaki liste ise dizinli ve meşru dergiler arasında seçim yaparken işliyor.

Göndermeden önce dokuz kontrol

1. Kapsam uyumu. Son 24–36 ayda benzer soru, yöntem ve örneklem grubuyla makaleler yayımlanmış mı?
2. Gerçek okur. Çalışmayı okuyup atıf verecek uzman topluluk tanımlanabiliyor mu?
3. Editöryal yönetişim. Editörlerin kimliği, kurumu ve uzmanlığı bağımsız kaynaklardan doğrulanabiliyor mu?
4. Hakemlik mimarisi. Süreç, düzeltme turları ve süreler çalışmanın kapsamıyla uyumlu mu?
5. Yayın hacmi. Son yıllarda ani bir büyüme var mı; editöryal kapasite buna eşlik etmiş mi?
6. Özel sayı payı. Toplam hacimde özel sayıların oranı, konuk editör denetimi ve nihai karar sorumluluğu açık mı?
7. Dizin geçmişi. Bugünkü kayıtla birlikte son üç yılın seyri ve varsa bekletme geçmişi incelendi mi?
8. Düzeltme kültürü. Geri çekme sayısı yayın hacmine göre normalize edildiğinde tablo nasıl görünüyor?
9. Kariyer ve maliyet uyumu. Yayın ücreti, kurum politikası ve ÜAK hedefi birlikte değerlendirildi mi?

Dergi seçimi, makalenin nerede yayımlanacağını değil, önümüzdeki beş yılda hangi zeminde değerlendirileceğini seçmek anlamına geliyor. Model İstatistik CRO olarak dergi seçimi çalışmalarında aday dergilerin güncel ve üç yıllık dizin seyrini, çeyreklik konumunu, yayın hacmini, özel sayı yapısını ve uluslararası sınıflandırma sistemlerindeki durumunu birlikte inceliyoruz; çalışmanın kapsamına ve akademik hedefe göre karşılaştırmalı bir aday listesi hazırlıyoruz. Sunduğumuz şey yayın ya da kabul vaadi değil, karar anında elde tarihli veri olması.

Gönderim öncesinde derginin güncel durumunu kontrol etmek için yağmacı dergi taraması sayfamıza da bakabilirsiniz.

Kullanılan kaynaklar

• Yükseköğretim Genel Kurulu. Karar No. 2021.18.643 (30.12.2021); ÜAK duyurusu, 25.01.2022. · ÜAK
• ÜAK. 2026 Mart Dönemi Sıkça Sorulan Sorular ve Cevapları (59 soruluk ilk sürüm; 20. ve 23. sorular güncel 60 soruluk sürümle aynı). · PDF
• Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu. E:2023/1518, K:2025/1190, 29.05.2025. · Karar Arama
• Brainard J. Fast-growing open-access journals stripped of coveted impact factors. Science (AAAS), 23.03.2023. · Science
• MDPI. Clarivate Discontinues IJERPH and JRFM Coverage in Web of Science, Mart 2023. · MDPI
• MDPI. 2023 Impact Factors for MDPI Journals Released, 20.06.2024. · MDPI
• Clarke & Esposito. Retrenchment. The Brief, 2024. · C&E
• Julkaisufoorumi (JUFO), Federation of Finnish Learned Societies. Changes to the classification; 271 derginin 2025 için Seviye 0'a indirilmesi, Aralık 2024. · JUFO
• Finlandiyalı araştırmacılar. Open letter to Sari Multala, Minister of Science and Culture, Finland, and the JUFO steering group (Frontiers haber sayfasında), 06.12.2024. · Frontiers
• Frontiers. Fee policy. · Frontiers
• Hanson MA, Gómez Barreiro P, Crosetto P, Brockington D. The strain on scientific publishing. Quantitative Science Studies. 2024;5(4):823–843. · DOI
• Ioannidis JPA, Pezzullo AM, Boccia S. The Rapid Growth of Mega-Journals: Threats and Opportunities. JAMA. 2023;329(15):1253–1254. · DOI
• Lu SF, Jin GZ, Uzzi B, Jones B. The Retraction Penalty: Evidence from the Web of Science. Scientific Reports. 2013;3:3146. · Nature
• Memon SA, Makovi K, AlShebli B. Characterizing the effect of retractions on publishing careers. Nature Human Behaviour. 2025;9(6):1134–1146. · Nature
• Retraction Watch. The Retraction Watch Mass Resignations List. · RW
• Retraction Watch. Publisher flags more than 120 papers (Medicine / Wolters Kluwer), 20.02.2026. · RW
• The Transmitter. Neuroscience journal editor resigns over automation concerns, Haziran 2026. · The Transmitter
• Wiley. Wiley Announces the Acquisition of Hindawi, 05.01.2021. · Wiley Newsroom
• Retraction Watch. Wiley to stop using Hindawi name amid $18 million revenue decline, 06.12.2023. · RW
• Clarivate. Journal Citation Reports 2026 sürümü, 17.06.2026. · Clarivate
• Chinese Academy of Sciences. International Journal Early Warning List. · Early Warning
• TÜBİTAK ULAKBİM. UBYT Programı 2026 Yılı Dergi Listesi. · ULAKBİM
• Web of Science Master Journal List. · MJL
• Clarivate. Web of Science Core Collection editorial policies, category change requests, and appeals process.
• PhDTalks. Clarivate removed 128 Journals from Web of Science Core Collection in 2025, Ocak 2026 (ikincil derleme).
• Memurlar.Net. Danıştay İDDK E:2023/1518, K:2025/1190 kararının tam metni, 09.11.2025 (ikincil barındırma).