Doçentlikte Etik İhlaller: Türler, Süreç ve Korunma (Sağlık Bilimleri)

Bilimsel araştırma ve yayın etiği, doçentlik değerlendirmesinin ayrılmaz bir parçasıdır. Bu yazıda ÜAK Etik Yönergesi'nin tanımladığı ihlal türlerini, inceleme sürecinin nasıl işlediğini ve beyanname hazırlığında en sık temas edilen riskleri doğrulanmış mevzuat çerçevesinde ele alıyoruz. Amacımız kaygı yaratmak değil, süreci şeffaf kılmaktır. Zorunlu şartların bütününü zorunlu şartlar yazısında bulabilirsiniz.

İhlal Türleri

ÜAK Etik Yönergesi'nin 4. maddesi ihlalleri iki katmanda ele alır: başlıca eylemler ve doçentlik dosyası açısından kritik olan diğer ihlaller. Başlıca eylemler şunlardır:

• İntihal: Başkalarının fikir, yöntem, veri veya eserlerini atıf yapmadan kendi çalışmasıymış gibi sunmak.
• Sahtecilik: Var olmayan veya tahrif edilmiş veriye dayalı sonuç üretmek.
• Çarpıtma: Kayıtları veya elde edilen sonuçları tahrif etmek.
• Tekrar yayım: Aynı yayını ayrı yayınlarmış gibi mükerrer sunmak.
• Dilimleme: Bir araştırmanın sonuçlarını, bütünlüğünü bozacak biçimde uygun olmayan şekilde parçalayıp ayrı yayınlar olarak sunmak.
• Haksız yazarlık: Katkısı olmayanı yazar eklemek, katkısı olanı çıkarmak veya yazar sırasını gerekçesiz değiştirmek.

Bunların yanında doçentlik dosyası açısından kritik olan diğer ihlaller arasında destek belirtmemek, hasta haklarına aykırılık, klinik araştırma mevzuatına aykırılık, yanlış/yanıltıcı beyanda bulunmak ve bir dergiyi olduğundan farklı (taranıyor/hakemli) göstermek yer alır.

Beyannamede En Sık Temas Edilen Riskler

Uygulamada en sık karşılaşılan iki risk, yanıltıcı beyan ve dergi türü beyanıdır.

Benzer biçimde, bir yayının indeks ve türünü (SCIE, TR Dizin, hakemli vb.) belgeye dayandırmadan beyan etmek risk taşır. Her yayının indeks bilgisini yayın yılına göre, doğrulanabilir bir kaynaktan (Web of Science, JCR, TR Dizin) alıp ekran görüntüsüyle dosyalamak, bu riski büyük ölçüde azaltır.

İnceleme Süreci

Bir etik iddia (jüri raporu ya da şikâyet/ihbar), önce ilgili Etik Komisyonunda ön değerlendirmeye girer; somut nitelikte ve yönergeye uygun değilse inceleme açılmaz. İnceleme açılırsa adaydan yazılı savunma istenir ve bunun için on beş günlük süre tanınır. Savunma yeterli görülmezse dosya uzmanlara gönderilebilir, ek savunma istenebilir. Kararlar komisyonda tartışılıp oylanır. Bu süreçte savunmayı süresinde, belge ekleriyle ve iddia kalemlerini tek tek karşılayarak vermek önemlidir.

İnceleme sürerken başvuru bekler: ÜAK, iddia hakkında karar verilinceye kadar başvuruyla ilgili işlem yapmaz; jüri değerlendirmesi durur. İddia asılsız çıkarsa değerlendirme kaldığı yerden devam eder.

Etik Kurul Onayı ve Klinik Çalışmalar

Yönerge, yayın içeriğine ilişkin iki bağımsız durumu ayrıca tanımlar: yayınlarda hasta haklarına riayet etmemek ve insanlarla ilgili biyomedikal/klinik araştırmalarda ilgili mevzuat hükümlerine aykırı davranmak. Etik kurul onayı ve gerekli izinler bu mevzuatın çekirdeğindedir. Koruyucu bir yaklaşım olarak, beyannamedeki her klinik çalışmanın etik kurul karar tarih/sayısını ve gerekli kurum izinlerini tek dosyada toplamak; makalede onay beyanı eksikse derginin düzeltme mekanizmasını başvurudan önce işletmek yerinde olur.

Ağır Bir İstisna: Tez İntihali

14.10.2025 tarihli yönetmelik değişikliği özel bir hüküm getirmiştir: lisansüstü tezlerindeki intihal ve sahtecilik nedeniyle başvurusu iptal edilen adaylar, bu tezleri kullanarak tekrar doçentlik başvurusunda bulunamaz. Bu durum, tezin doçentlikteki çift rolünden (hem Madde 3'ün hem başvuru ehliyetinin tabanı olması) kaynaklanır. Böyle bir durum, genel bilgilendirme çerçevesinin dışında, hukuki danışmanlık gerektiren istisnai bir alandır; ilgili adayların ÜAK ve kurumlarıyla resmî yazışma yürütmesi gerekir.

Etik kuralların resmî metni için ÜAK Etik Yönergesi'ni ve Doçentlik Yönetmeliği'ni esas almanız gerekir.