Doçentlikte Etik İhlaller: Türler, Süreç ve Korunma (Sağlık Bilimleri)

Bilimsel araştırma ve yayın etiği, doçentlik değerlendirmesinin ayrılmaz bir parçasıdır. Aşağıdaki özetin amacı kaygı yaratmak değil, süreci şeffaf kılmak. Zorunlu şartların bütününü zorunlu şartlar yazısında bulabilirsiniz.

İhlal Türleri

ÜAK Etik Yönergesi'nin 4. maddesi ihlalleri iki fıkrada sayar; birinci fıkra bilimsel araştırma ve yayın etiğine aykırı eylemleri, ikinci fıkra diğer etik ihlal türlerini düzenler. Birinci fıkradaki eylemler şunlardır:

• İntihal: Başkalarının fikir, yöntem, veri veya eserlerini atıf yapmadan kendi çalışmasıymış gibi sunmak.
• Sahtecilik: Var olmayan veya tahrif edilmiş veriye dayalı sonuç üretmek.
• Çarpıtma: Araştırma kayıtlarını veya elde edilen verileri tahrif etmek, araştırmada kullanılmayan cihaz ya da materyali kullanılmış olarak göstermek.
• Tekrar yayım: Aynı yayını ayrı yayınlarmış gibi mükerrer sunmak.
• Dilimleme: Bir araştırmanın sonuçlarını, bütünlüğünü bozacak biçimde uygun olmayan şekilde parçalayıp ayrı yayınlar olarak sunmak.
• Haksız yazarlık: Katkısı olmayanı yazar eklemek, katkısı olanı çıkarmak veya yazar sırasını gerekçesiz değiştirmek.

İkinci fıkradaki diğer türlerden doçentlik dosyası açısından öne çıkanlar ise destek belirtmemek, hasta haklarına aykırılık, klinik araştırma mevzuatına aykırılık, yanlış/yanıltıcı beyanda bulunmak ve bir dergiyi olduğundan farklı (taranıyor/hakemli) göstermektir.

Beyannamede En Sık Temas Edilen Riskler

Beyanname hazırlığında öne çıkan iki risk, yanıltıcı beyan ve dergi türü beyanıdır.

Benzer biçimde, bir yayının indeks ve türünü (SCIE, TR Dizin, hakemli vb.) belgeye dayandırmadan beyan etmek risk taşır. Her yayının indeks bilgisini makalenin yayımlandığı tarihteki duruma göre (ÜAK SSS 23), doğrulanabilir bir kaynaktan (Web of Science, JCR, TR Dizin) alıp yayım tarihindeki dizin durumunu gösteren kaydı (örneğin ilgili yılın JCR sayfasını) ekran görüntüsüyle dosyalamak bu riski azaltır. Çeyreklik için hangi JCR baskısının esas alınacağını ÜAK metinleri belirtmiyor.

İnceleme Süreci

Bir etik iddia (jüri raporu ya da şikâyet/ihbar), önce ilgili Etik Komisyonunda ön değerlendirmeye girer; iddia inandırıcı mahiyette bilgi ve belgeye dayanmıyorsa komisyon inceleme başlatmaz. İnceleme başlarsa aday, iddialara ilişkin yazılı savunmasını on beş gün içinde vermek zorundadır; komisyon gerekli gördüğünde savunmayı sözlü olarak da alabilir ve gerektiğinde bilirkişi ya da uzman görüşüne başvurur. Kararlar, komisyonda tartışmaya açıldıktan sonra oylanır. Bu süreçte savunmayı süresinde, belge ekleriyle ve iddia kalemlerini tek tek karşılayarak vermek önemlidir.

İnceleme sürerken başvuru bekler. ÜAK, iddia hakkında karar verilinceye kadar başvuruyla ilgili işlem yapmaz; jüri değerlendirmesi durur. İddia asılsız çıkarsa değerlendirme kaldığı yerden devam eder.

Etik Kurul Onayı ve Klinik Çalışmalar

Yönerge, yayınlarda hasta haklarına riayet etmemeyi ve insanlarla ilgili biyomedikal ya da klinik araştırmalarda ilgili mevzuat hükümlerine aykırı davranmayı ayrı ihlal türleri olarak tanımlar. Etik kurul onayı ve gerekli izinler bu mevzuatın çekirdeğindedir. Koruyucu bir yaklaşım olarak, beyannamedeki her klinik çalışmanın etik kurul karar tarih/sayısını ve gerekli kurum izinlerini tek dosyada toplamak; makalede onay beyanı eksikse derginin düzeltme mekanizmasını başvurudan önce işletmek yerinde olur.

Ağır Bir İstisna: Tez İntihali

14.10.2025 tarihli değişiklikle Doçentlik Yönetmeliği'ne eklenen hükme göre (m.4/9) lisansüstü tezlerindeki intihal ve sahtecilik nedeniyle başvurusu iptal edilen adaylar, bu tezleri kullanarak tekrar doçentlik başvurusunda bulunamaz. Böyle bir durum, genel bilgilendirme çerçevesinin dışında, hukuki danışmanlık gerektiren istisnai bir alandır; ilgili adayların ÜAK ve kurumlarıyla resmî yazışma yürütmesi gerekir.

Etik kuralların resmî metni için ÜAK Etik Yönergesi'ni ve Doçentlik Yönetmeliği'ni esas almanız gerekir.