Türkiye odaklı bir sistematik derlemede yalnızca PubMed ve Scopus gibi uluslararası veritabanlarını taramak, çoğu zaman tabloyu eksik bırakıyor. Türk popülasyonuna ait pek çok çalışma, hiç makaleye dönüştürülmemiş yüksek lisans, doktora ve uzmanlık tezlerinde kalıyor; bunlar gri literatürün önemli bir parçası ve gözden kaçırıldığında yayın yanlılığı riski artıyor. YÖK Ulusal Tez Merkezi, bu boşluğu kapatan temel kaynak. Türkiye odaklı herhangi bir araştırmada onu atlayan bir tarama stratejisi, kör noktası olan bir stratejidir.
YÖK Tez Merkezi ne sunuyor?
YÖK Ulusal Tez Merkezi (tez.yok.gov.tr), Türkiye'de tamamlanmış yüksek lisans, doktora ve uzmanlık (tıpta, diş hekimliğinde, eczacılıkta) tezlerinin toplandığı merkezî veritabanı. Sitenin istatistiklerine göre kayıt sayısı bir milyonu aşıyor; kayıtlar 1950'lerin sonundan başlıyor, 1980'lerden itibaren yoğunlaşıyor. Her kayıtta başlık, yazar, danışman, üniversite, enstitü, anabilim dalı, yıl, anahtar kelimeler ve özet bilgileri mevcut. Tam metne erişim ise tezin erişim durumuna bağlı.
Bu veritabanının araştırmacılar açısından değeri birkaç noktada somutlaşıyor. Birincisi, Türkiye'ye özgü hasta popülasyonları ve epidemiyolojik verilerle ilgili birçok çalışma burada yer alıyor. İkincisi, uluslararası veritabanlarına hiç girmemiş ama metodolojik açıdan değerli veriler içeren çalışmalara erişim sağlıyor. Üçüncüsü, bir konunun Türkiye bağlamında ne ölçüde çalışıldığını anlamak için önemli bir kaynak.
Etkili arama stratejisi
YÖK Tez Merkezi'nden verim almak, doğru bir arama stratejisine bağlı. Sistemin arayüzü basit görünse de planlı bir yaklaşım sonuçları ciddi ölçüde iyileştiriyor.
YÖK Tez Merkezi arama stratejisi
Kayıt ve giriş
Arama yapmak, detaylı filtreleri kullanmak ve izinli tezlerin tam metnini indirmek için giriş gerekmiyor; hizmet ücretsiz. Giriş yalnız tez yazarlarının tez veri giriş formu için gerekiyor ve e-Devlet şifresiyle yapılıyor.
Arama stratejisini belirleme
Hem Türkçe hem İngilizce anahtar kelimelerle arama yapmakta fayda var. Bazı tezler İngilizce yazıldığı için yalnızca Türkçe terimle tarama önemli kayıplar yaratıyor.
Detaylı filtreleri kullanma
Enstitü, anabilim dalı, yıl aralığı, tez türü, dil ve izin durumu filtreleri sonuç sayısını yönetilebilir hâle getiriyor. Özellikle sağlık bilimleri enstitüsü + doktora + son beş yıl kombinasyonu hedefli sonuçlar veriyor.
Erişim kısıtlamalarını aşma
Tam metne erişilemeyen tezler için resmî yollar var: yazar ya da danışmanla doğrudan iletişim ve üniversite kütüphanesi aracılığıyla TÜBESS'ten (Türkiye Belge Sağlama Sistemi) basılı kopya talebi.
Bulguları sistematik kaydetme
Hangi kelimelerin, filtrelerin ve tarih aralıklarının kullanıldığını belgelemek hem tekrarlanabilirlik açısından önemli hem de sistematik derlemenin yöntem bölümünde raporlanması gereken bir ayrıntı.
Detaylı arama filtreleri
Sistemin basit arama modu hızlı bir genel bakış sunuyor; asıl güç ise detaylı aramada. Kullanılabilecek filtreler:
| Filtre | Kullanım senaryosu |
|---|---|
| Tez adı | Bir konuyu doğrudan hedeflerken |
| Yazar / Danışman | Belirli bir araştırmacı veya grubun çıktılarını incelerken |
| Üniversite / Enstitü | Kurumsal çalışmaları karşılaştırırken |
| Anabilim dalı | Dar bir disiplindeki çalışmaları bulurken |
| Yıl aralığı | Belirli bir dönemdeki çalışmalara odaklanırken |
| Tez türü | Yüksek lisans, doktora ya da uzmanlık tezlerini ayırma |
| Dil | Türkçe/İngilizce ayrımı |
Bu filtrelerin kombinasyonu oldukça hedefli taramalar sağlıyor. Retrospektif bir çalışma planlayan birinin enstitüyü sağlık bilimleri, tez türünü doktora, yıl aralığını son beş yıl olarak belirleyip anahtar kelimesini girmesi, çok daha isabetli sonuçlar getiriyor.
Erişim düzeyleri
YÖK Tez Merkezi'ndeki her tez tam metin olarak erişime açık değil. 2018'den beri lisansüstü tezler, gizlilik kararı yoksa kanun gereği erişime açılıyor; patent süreci (iki yıl) ya da henüz makaleye dönüşmemiş yeni yöntem ve bulgular (en çok altı ay) gerekçesiyle erteleme kararını enstitü ya da fakülte yönetim kurulu veriyor. Daha eski tezlerde erişim, yazarın verdiği yayım iznine bağlı kalmış olabiliyor.
| Erişim durumu | Ne yapılabilir? |
|---|---|
| Tam erişim | PDF olarak doğrudan indirilebilir |
| Kısıtlı erişim | Erteleme süresi dolmuş olabilir, periyodik kontrol faydalı |
| Erişime kapalı | Yazarla iletişim ya da kütüphane aracılığıyla TÜBESS |
Erişime kapalı tezlere ulaşmak için birkaç resmî kanal var: yazarın kendisine akademik profil platformları üzerinden ulaşmak, danışmana erişmek ya da kendi üniversite kütüphanesi aracılığıyla TÜBESS'ten (Türkiye Belge Sağlama Sistemi) tezin basılı kopyasını istemek. Bu tür taleplere olumlu yanıt alınabiliyor.
İpucu
Tez Merkezi herkese açık; kampüs ağından ya da VPN ile bağlanmak erişime kapalı tezleri açmıyor. Erişime kapalı tezlerin basılı kopyası, üniversite kütüphaneleri aracılığıyla TÜBESS'ten istenebilir; Merkezin fotokopi hizmeti ise durduruldu.
Uyarı
Erişime kapalı tezleri gayriresmî yollarla elde etmeye çalışmak hem telif hakları açısından yasal sorunlara yol açabiliyor hem de akademik etik açısından uygun değil. Resmî kanallar her zaman daha güvenli ve sürdürülebilir bir tercih.
Tezlerin araştırmadaki rolü
Tezler, makale formatından farklı olarak metodolojinin çok daha ayrıntılı açıklandığı belgeler. Örneklem hesaplamasının gerekçesi, veri toplama araçlarının seçim nedeni ve istatistiksel analiz planının ayrıntıları tezlerde makalelere kıyasla çok daha geniş yer buluyor. Kendi araştırmasının metodolojisini kurgulayan biri için bu detay düzeyi değerli bir referans noktası oluşturuyor.
Sistematik derleme veya meta-analiz yapılıyorsa, yalnızca uluslararası veritabanlarını taramak yeterli değil. Cochrane el kitabı, yayın yanlılığı riskini azaltmak için tezleri de içeren gri literatürün taranmasını öneriyor; tezleri eklemenin sonuca etkisi konudan konuya değişiyor ve az çalışma olan konularda daha belirgin olabiliyor. Pek çok tez çalışmasının sonuçları makale olarak yayımlanmamış oluyor. PRISMA 2020, taranan her kaynağın son tarama tarihiyle birlikte raporlanmasını istiyor ve "YÖK Ulusal Tez Merkezi"ni bu kaynaklar arasında açıkça göstermek çalışmanın şeffaflığını ve tekrarlanabilirliğini artırıyor.
Bir konudaki tez dağılımını incelemek, araştırma boşluklarını tespit etmek için de güçlü bir yöntem. Tez sayısının yıllara göre seyri alanın Türkiye'deki gelişim eğilimini gösteriyor; kullanılan metodolojilerin dağılımı tekrar edilecek veya geliştirilecek çalışma fırsatlarını işaret ediyor.
YÖK Tez Merkezi mi, ProQuest mi?
İki veritabanı farklı güçlere sahip. Hangisinin ne zaman daha faydalı olduğunu bilmek, tarama stratejisini şekillendirmede önemli.
Tez veritabanı karşılaştırması
YÖK Tez Merkezi
- •Kapsam: Türkiye'deki üniversiteler, bir milyonu aşkın kayıt
- •Maliyet: Ücretsiz, arama ve indirme için giriş gerekmez
- •Tam metin: Erişim izni olan tezlerde açık
- •Dil: Ağırlıklı Türkçe, kısmen İngilizce
- •Atıf formatı: Elle oluşturulması gerekiyor
- •Sistematik derleme: Türkiye odaklı gri literatür için önemli bir kaynak
ProQuest Dissertations
- •Kapsam: 70'ten fazla ülke, 6 milyonu aşkın kayıt
- •Maliyet: Kurumsal abonelik gerekli
- •Tam metin: Yaklaşık 4 milyon kayıtta tam metin
- •Dil: Ağırlıklı İngilizce, çok dilli
- •Atıf formatı: Otomatik dışa aktarım mevcut
- •Sistematik derleme: Uluslararası kapsam için güçlü
Her iki veritabanını birlikte kullanmak, özellikle Türkiye popülasyonunu da kapsayan uluslararası sistematik derlemelerde tarama kapsamını önemli ölçüde genişletiyor. Bunlara ek olarak üniversitelerin kurumsal arşivleri ve Google Scholar da tamamlayıcı kaynaklar olarak değerlendirilebilir; Avrupa tezlerini bir araya getiren DART-Europe portalı ise 31 Ocak 2025'te kapandı. Birleşik Krallık tezleri için kullanılan EThOS, British Library'ye yönelik 2023 siber saldırısının ardından yalnız üst veri sunan bir keşif platformu olarak yeniden açıldı (ethos.bl.uk); tam metne çoğunlukla ilgili üniversitenin kurumsal arşivinden ulaşılıyor.
Tezleri doğru kaynak gösterme
Tez çalışmalarını kaynak olarak kullanırken doğru atıf formatı kritik bir detay. Farklı atıf sistemlerindeki format farkları:
| Atıf sistemi | Format |
|---|---|
| APA 7 | Soyadı, A. B. (Yıl). Tez başlığı [Yüksek lisans tezi/Doktora tezi, Üniversite Adı]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. |
| Vancouver | Soyadı AB. Tez başlığı [yüksek lisans tezi/doktora tezi]. Şehir: Üniversite Adı; Yıl. |
| AMA | Soyadı AB. Tez başlığı [tez]. Şehir: Üniversite Adı; Yıl. |
| Chicago | Soyadı, Ad. "Tez Başlığı." Yüksek lisans tezi/Doktora tezi, Üniversite Adı, Yıl. |
Tez türünün (yüksek lisans, doktora ya da uzmanlık) mutlaka belirtilmesi, üniversite adının tam ve resmî biçimiyle yazılması ve varsa YÖK Tez Merkezi tez numarasının eklenmesi erişilebilirliği artıran detaylar. Referans yönetim araçları tez formatını da destekliyor, ancak bazı durumlarda elle düzeltme gerekebiliyor. Hedef derginin yazar rehberinde tez atıf biçimini kontrol etmekte de fayda var; tezden üretilmiş bir makale varsa ona da bakmak ve hangisine atıf yapılacağına derginin kuralına göre karar vermek gerekiyor.
Pratik ipuçları
Yıllar içinde araştırmacılara rehberlik ederken edindiğimiz deneyimlerden birkaç nokta paylaşmakta fayda var:
Kartopu yöntemi burada da geçerli. Konuyla doğrudan ilgili bir tez bulunduğunda, o tezin kaynak listesi hem tez hem makale düzeyinde yeni kaynaklar gösteriyor. Niş konularda bu yöntem özellikle etkili.
Danışman ağları ipucu veriyor. Belirli bir konuda birden fazla tez yönetmiş danışmanlar, o alandaki uzmanlaşmış araştırma gruplarını temsil ediyor. Danışman adıyla arama yapmak bir grubun tüm çıktılarını gösteriyor.
Tez-makale eşleştirmesi yapılmalı. Bulunan tezlerin makaleye dönüşüp dönüşmediğini kontrol etmek, gri literatür kapsamını netleştiriyor. Tez yazarının adıyla PubMed veya Google Scholar'da yapılan hızlı bir kontrol yeterli.
Hem Türkçe hem İngilizce arama şart. İngilizce yazılmış tezler yalnızca Türkçe terimle yapılan taramada gözden kaçıyor. Araştırma sorusunun yapılandırılması aşamasında belirlenen anahtar kelimeler her iki dilde de sisteme girilmeli.
Sadece başlığa bakarak eleme yapmak riskli. Başlık yanıltıcı olabiliyor; özet bölümünde çalışmanın amacı, yöntemi ve temel bulguları yer aldığı için özet okumadan eleme yapmak önemli kayıplara neden olabiliyor.
Model İstatistik CRO olarak sistematik derleme ve meta-analiz süreçlerinde araştırmacının yanında duruyoruz; tez taramasından araştırma boşluğu analizine, yöntem planlamasından istatistiksel analize kadar her aşamada rehberlik ediyoruz.
Tarama stratejisi ne kadar geniş olursa gözden kaçan veri o kadar azalıyor; bazen bir sistematik derlemenin sonucunu, gri literatürden çıkan beklenmedik bir yüksek lisans tezi belirleyebiliyor.
Kaynaklar
- YÖK Ulusal Tez Merkezi. · tez.yok.gov.tr
- The British Library. E-Theses Online Service (EThOS), yalnız üst veri sunan keşif platformu olarak yeniden açık (ethos.bl.uk, erişim 30.09.2026). · bl.uk
- 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu, Ek Madde 40 (Ek: 22.02.2018, 7100 sayılı Kanun m.10).
- Yükseköğretim Kurulu. Lisansüstü Tezlerin Elektronik Ortamda Toplanması, Düzenlenmesi ve Erişime Açılmasına İlişkin Yönerge.
- Lefebvre C, Glanville J, Briscoe S, ve ark. Chapter 4: Searching for and selecting studies. In: Higgins JPT, Thomas J, Chandler J, ve ark. (ed.). Cochrane Handbook for Systematic Reviews of Interventions, sürüm 6.5.1. Cochrane; 2025.
- Page MJ, McKenzie JE, Bossuyt PM, ve ark. The PRISMA 2020 statement: an updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ. 2021;372:n71. · PMID: 33782057