Yaşayan sistematik derleme, yeni kanıt ortaya çıktıkça sürekli güncellenen bir sistematik derlemedir; ilk yayından sonraki aramalar, yeni kanıtın değerlendirilmesi ve okurun ne zaman bilgilendirileceği baştan planlanır. İlk sürüm yayımlandıktan sonra aynı klinik soruya ilişkin yeni bir çalışma çıktığında derlemeyi hemen yeniden yayımlamak gerekmiyor. Önce çalışmanın dâhil edilme ölçütlerine uyup uymadığına, ardından derlemenin sonuçlarını etkileyip etkilemeyeceğine bakılıyor.
Cochrane, 10 Kasım 2026'da duyurduğu güncellemeyle Handbook'a (sürüm 6.5.1, 2026) yaşayan derleme için ilk kez ayrı bir bölüm ekledi. Yöntemin kendisi ve PRISMA-LSR raporlama uzantısı daha eski; yeni olan, el kitabındaki bağımsız bölüm. Bölüm hangi soruların bu yaklaşıma uygun olduğunu, literatürün nasıl izleneceğini ve ilk sürümden sonra hangi kararların kayda alınacağını anlatıyor. Cochrane duyurusu · Cochrane Handbook, bölüm 21
Hangi klinik soru yaşayan derlemeye uygun?
Cochrane dört ölçütün birlikte karşılanmasını bekliyor ve bu ölçütlere yılda bir yeniden bakılmasını öneriyor. Bir konuda çok sayıda yayın çıkması tek başına yeterli değil.
| Soru | Ekip hangi bilgiye bakabilir? |
|---|---|
| Karar vericiler açısından öncelikli mi? | Sonuç tedavi seçimini, bir kılavuz önerisini veya bir sağlık hizmeti kararını etkileyebilir mi? |
| Mevcut kanıtta belirsizlik var mı? | Önemli sonuçlara ilişkin kanıtın kesinliği düşük mü; etkinin büyüklüğü ya da güvenlilik konusunda yanıt henüz yerleşmemiş mi? |
| Sonuçları etkileyebilecek yeni araştırma bekleniyor mu? | Kayıt sistemlerinde ve kongre bildirilerinde, derlemenin sonuçlarını değiştirebilecek ve yakında sonuç vermesi beklenen araştırmalar var mı? |
| Ekip bu işi sürdürebilir mi? | Aramayı, elemeyi, veri çıkarımını, yanlılık riski değerlendirmesini ve gerektiğinde yeniden analizi kim yapacak; bu kişiler güncellemelere zaman ayırabilecek mi? |
Örneğin yakın dönemde sonuçlanması beklenen birkaç randomize çalışmanın, iki girişim arasındaki güvenlilik farkını aydınlatabileceği bir soruda yaşayan yaklaşım düşünülebilir. Buna karşılık yeni araştırma seyrek çıkıyorsa veya ekip sonraki aramaları üstlenemeyecekse, belirli aralıklarla güncellenen standart bir sistematik derleme daha uygun olabilir. Cochrane Handbook, 21.2.1
Arama, sentez ve yayın güncellemesi nasıl ayrılır?
Arama. İzleme aralığı yeni kanıtın yayımlanma hızına, karar vericilerin ihtiyacına ve ekibin kapasitesine göre belirleniyor. Cochrane genel olarak aramanın en az üç ayda bir yürütülmesini öneriyor; daha seyrek arama yeterliyse yaşayan yaklaşımın uygun olmayabileceğini de ekliyor. Bazı sorularda aylık arama ya da önceden belirlenmiş bir olayın ardından ek arama daha yerinde olabilir. Seçilen sıklığın derlemenin yöntem bölümünde açıkça yazılması gerekiyor. Üç aylık öneri bir arama aralığıdır, yeni makale yayımlama takvimi değildir. Cochrane Handbook, 21.3.1.1
Eleme ve eşleştirme. Yinelenen kayıtlar ayıklandıktan sonra aynı araştırmaya ait makale, kayıt ve ek raporlar birbirine bağlanıyor. Böylece yeni bir izlem raporu, ayrı bir çalışma gibi sayılmadan değerlendirilebiliyor. Uygunluk kararını ve tam metin aşamasındaki dışlama gerekçesini kaydetmek, her sistematik derlemede olduğu gibi burada da işe yarıyor. Veri tabanı uyarıları yeni kayıtları bulmayı kolaylaştırıyor. Elemede yazılım ya da otomasyon kullanılacaksa Cochrane bunun protokolde önceden belirtilmesini istiyor.
Sentez. Yeni bir çalışma, daha önce alınmış bir çalışmanın ek sonuçları veya yayımlanmış veride bir düzeltme eldeki sentezi etkileyebilir. Yeni bilginin ne zaman çıkarılıp senteze alınacağını protokolde belirlemek gerekiyor. Meta-analiz yapılabiliyorsa etki tahmininin yönü, büyüklüğü ve güven aralığı değişebilir. Kanıtın kesinliği ise ayrıca değerlendiriliyor.
Yeni sürüm. Analizi her turda yenileyen bir ekip için de güncellenmiş sürümü yayımlama eşiği ayrı bir karar; bu eşiği önceden belirlemek gerekiyor. Yeni bilgi eldeki sonucu tedavi seçimini etkileyebilecek ölçüde değiştiriyor mu? Önemli bir güvenlilik bulgusunu veya daha önce değerlendirilemeyen bir hasta grubunu ortaya çıkarıyor mu? Protokoldeki ölçütler uygulanıyor ve karar kayda geçiyor. Güncelleme ya da sonlandırma kararı meta-analiz sonucuna bağlanıyorsa Cochrane çoklu test düzeltmesinin düşünülebileceğini belirtiyor. Cochrane Handbook, 21.2.2, 21.3.4 ve 21.3.5.1
Her arama ve eleme turu üç sonuçtan birine varıyor. Yeni çalışma, veri ya da bilgi bulunmadıysa arama tarihi ve sonucu kayda geçiyor; derleme güncel sayılıyor. Yeni bilgi bulunmuş ama derlemenin sonuçlarını önemli ölçüde etkilemesi beklenmiyorsa bilgi sonraki sürümde senteze alınıyor. Sonuçları önemli ölçüde etkileyebilecek bir bilgi bulunduysa veri çıkarılıyor, yanlılık riski değerlendiriliyor, sentez yenileniyor ve güncellenmiş sürüm yayımlanıyor. Okura her durumda derlemenin durumu bildiriliyor.
Örneğin iki cerrahi yöntemin 90 günlük komplikasyonlarını karşılaştıran varsayımsal bir derlemede, son aramada yeni bir araştırma bulunmadığını düşünelim. Daha önce derlemeye alınmış bir çalışmanın 90 günlük sonuçları ise bu arada yayımlanmış olsun. Ekip ek raporu mevcut çalışma kaydına bağlıyor. Ardından sonuçların güvenlilik sentezini değiştirip değiştirmediğine ve yeni bir sürüm gerekip gerekmediğine ayrı ayrı bakıyor.
Bir arama turunda hangi kayıtlar tutulmalı?
Aşağıdaki kayıtlarla ekipteki başka bir araştırmacı önceki aramayı tekrarlayabiliyor ve hangi kararın neden verildiğini görebiliyor. Derginin istediği raporlama öğelerine ayrıca bakmak gerekiyor.
| Kayıt | En az ne yazılır? |
|---|---|
| Arama günlüğü | Veri tabanı veya araştırma kaydı, tam arama dizisi ve aramanın yürütüldüğü tarih. |
| Çalışma listesi | Her çalışmaya bir kimlik; o çalışmaya ait makale, kayıt ve ek raporlar bu kimliğe bağlanır. Uygunluk kararı ve dışlama gerekçesi saklanır. |
| Veri ve analiz sürümü | Hangi çalışmanın hangi veri dosyasına eklendiği, hangi analiz kodunun kullanıldığı ve eski sürüme göre neyin değiştiği. |
| Güncelleme kararı | Kararın tarihi, sorumlusu ve gerekçesi. Örnek: “Arama tamamlandı; dâhil edilme koşullarını karşılayan yeni çalışma bulunmadı.” |
Ölçütlere uygun bir çalışma bulunmuş ancak sonuçları henüz açıklanmamış olabilir. Bu durumu çalışma kaydına yazmak ve yeniden bakılacak zamanı belirlemek işe yarıyor. Sürümler arasında okura durum notu veriliyorsa PRISMA-LSR şu bilgileri öneriyor: derlemenin sürüp sürmediği, sürüyorsa gelecek sürümün planı ve beklenen yayın tarihi, son sürümden sonra uygun bulunan çalışmalar ile bunların gelecek sürüme alınıp alınmadığı, son aramanın tarihi ve durum notunun son güncellendiği tarih. Derleme sonlandırılıyorsa nedeni de yazılıyor. “Arama güncellendi” ifadesi, yeni sonuçların yayımlanmış senteze girdiği anlamına gelmiyor. PRISMA-LSR, Kutu 3
Mevcut derleme bu şekilde sürdürülebilir mi?
Evet, dört ölçüt karşılanıyorsa. Cochrane, güncellemeye başlamadan önce derginin yayın ekibiyle görüşülmesini ve planlanan yöntem için onaylarının alınmasını istiyor. İzleme aralığı, güncelleme ölçütleri ve ekipteki görevler yöntem planına ekleniyor; Cochrane bu yöntemlerin süreç başlamadan önce kamuya açık olmasını öneriyor. Derlemeyi bu biçimde sürdürmenin hâlâ yerinde olup olmadığına yılda bir yeniden bakmak da önerilenler arasında. İzlemeyi sonlandırma ölçütlerinin mümkünse protokolde önceden yazılması bekleniyor. İzleme sonlandırıldığında okura derlemenin artık yaşayan kipte olmadığı, bu kipte kaldığı dönem ve sonlandırma gerekçesi bildiriliyor; son bir güncelleme de yapılabiliyor. Cochrane Handbook, 21.2.3–21.2.4, 21.3.6 ve 21.4.3
Tam rapor için PRISMA 2020 ile PRISMA-LSR uzantısı birlikte kullanılıyor. Uzantı, sürümler arasında neyin değiştiğini ve yayınlar arasında okura neyin bildirileceğini raporlamaya yardım ediyor. Hedef derginin kendi isteklerine ayrıca bakmak gerekiyor. PRISMA-LSR: açıklamalar ve kontrol listesi
Tam ileriye dönük meta-analizde senteze katılacak çalışmalar, sonuçları bilinmeden belirleniyor. Kısmen ileriye dönük tasarımlar da var. Yaşayan derleme ise arama ve güncellemenin nasıl sürdürüleceğiyle ilgili. İki yaklaşım aynı projede bir araya gelebiliyor. Cochrane Handbook, bölüm 22
Başlangıçtaki protokol kararları için sistematik derleme ve meta-analiz protokolü yazımız, elemede araç kullanılacaksa sistematik derlemede yapay zekâ yazımız yol gösterebilir. Yeni verinin senteze alınması ve analizin yeniden yürütülmesi için meta-analiz istatistiği desteğimiz var. Uygunluk kararları, bilimsel yorum ve yayın onayı araştırma ekibine aittir.
Kaynaklar
- Cochrane — 10 Kasım 2026 tarihli el kitabı güncelleme duyurusu
- Hodder ve ark. — Cochrane Handbook 6.5.1 (2026), bölüm 21: Yaşayan sistematik derlemeler
- Seidler ve ark. — Cochrane Handbook 6.5.1 (2026), bölüm 22: Meta-analizde ileriye dönük ve iş birliğine dayalı yaklaşımlar
- PRISMA — Yaşayan sistematik derlemeler için uzantı · Akl ve ark., BMJ 2024;387:e079183, açık tam metin (PMC)
Kaynak kontrolü: 16 Kasım 2026. Cochrane bağlantıları el kitabının güncel sürümüne gider; bölüm numaraları ve öneriler sonraki sürümlerde değişebilir.