Ana içeriğe geç
Model İstatistik

Retrakte Çalışmalar Meta-Analizlerde Nasıl Yaşamaya Devam Ediyor? 166 Analizin Gösterdiği Risk

Retrakte bir makaleyi kullanan meta-analiz kendiliğinden güncellenmiyor. 2025'te yayımlanan iki JAMA araştırması, retrakte çalışma çıkarıldığında bazı sonuçların anlamlılık tarafının değiştiğini gösterdi. PubMed, Crossref ve duyarlılık analiziyle bu riskin nasıl denetleneceğini anlatıyoruz.

Tıbbi İstatistiksel AnalizGökhan Karakoç26 Ağustos 202611 dkGüncelleme: 3 Kasım 2026
retrakte çalışmameta-analizsistematik derlemeRetraction WatchPubMedduyarlılık analizi

Bir makale geri çekildiğinde yayıncı sayfasına belirgin bir uyarı eklenir. O makalenin verisini kullanan meta-analizde ise hiçbir satır kendiliğinden kaybolmaz. Orman grafiği aynı kalır, birleşik etki değişmez, eski PDF okunmaya ve kaynak gösterilmeye devam eder. Retraksiyon bilgisi derleme ekibinin iş akışına ulaşmadıkça, güvenilemez veri ikincil kanıtın içinde yaşamayı sürdürür.

Bilgi

Bu yazının durumu — son kontrol: 27 Eylül 2026. Sayılar iki farklı araştırmadan geliyor ve tek bir küresel sıklık gibi birleştirilemez. JAMA Internal Medicine çalışması, retrakte makale çıkarıldığında meta-analiz sonucunun nasıl değiştiğini inceledi. JAMA Network Open çalışması ise paper mill (sipariş üzerine sahte bilimsel yayın üreten ticari yapı) kaynaklı olduğu bilinen ve sonradan geri çekilen yayınların seçilmiş yaşam bilimleri derlemelerine ne ölçüde girdiğini araştırdı.

Retrakte çalışma çıkarıldıktan sonra yeniden hesaplanan 166 meta-analizin 18'inde istatistiksel anlamlılık durumunun değiştiğini gösteren akış: 173 meta-analiz belirlendi, 166 yeniden hesaplandı, 18'inde anlamlılık durumu değişti; 15 anlamlıdan anlamsıza, 3 anlamsızdan anlamlıya. İncelenen 50 derlemenin 37'sinde retraksiyon derleme yayımlandıktan sonra geldi. Bir retraksiyon, meta-analizi kendiliğinden güncellemez
Bir retraksiyon, meta-analizi kendiliğinden güncellemez; satır çıkarılmadıkça veri içeride kalır.

Bu yalnızca kuramsal bir risk değil. JAMA Internal Medicine'da 31 Mart 2025'te yayımlanan araştırma, en az bir retrakte çalışmayı içeren 166 meta-analizi yeniden hesapladı. Retrakte çalışma çıkarılınca 18 analizde istatistiksel anlamlılık durumu değişti. Fakat sayıların sınırlarını da görmek gerekiyor. İncelenen derlemelerin çoğunda retraksiyon, derleme yayımlandıktan sonra geldi. Dolayısıyla sorun yalnızca "yazarlar kontrol etmedi" diye açıklanamaz; yayın öncesi tarama kadar yayın sonrası izleme de gerekiyor.

166 meta-analizde sonuç ne kadar değişti?

Graña Possamai ve arkadaşları, Ocak 2013 ile 8 Nisan 2024 arasında yüksek etki faktörlü 25 genel tıp ve iç hastalıkları dergisinde yayımlanan derlemeleri taradı. En az bir retrakte çalışmayı meta-analize alan 61 sistematik derleme buldu; bunların 11'i daha önce düzeltilmiş, yeniden yayımlanmış ya da geri çekilmişti. Ana inceleme kalan 50 derleme üzerinden yürüdü. Bu 50 derleme toplam 62 retrakte çalışma içeriyordu; araştırmacılar 173 meta-analiz belirledi ve 166'sını aynı yöntemle, retrakte çalışmayı çıkararak yeniden hesaplayabildi.

SoruSonuçDoğru yorum
Anlamlılık durumu kaç analizde değişti?18/166 (%11)15 analiz anlamlıdan anlamsıza, 3 analiz anlamsızdan anlamlıya geçti.
Yeni tahmin özgün güven aralığında kaldı mı?160/166 (%96)Ortalama etki çoğunlukla sınırlıydı; bu, bütün değişimlerin önemsiz olduğu anlamına gelmez.
Birincil sonuç tahmini en az %10 değişti mi?27/64 (%42)Yüzde 10, araştırmanın betimleyici eşiğidir; evrensel klinik önem sınırı değildir.
Özette yorumu etkileyebilecek değişim oldu mu?7/50 (%14)Her sayısal fark değil, önceden tanımlanmış daha güçlü değişim ölçütü kullanıldı.

Araştırma ayrıca hesaplanabilen 163 meta-analizin 57'sinde etki tahmininin en az yüzde 10, 31'inde en az yüzde 30 ve 23'ünde en az yüzde 50 değiştiğini bildirdi. Bu üç grup birbirinden bağımsız değil; yüzde 50 değişen analizler yüzde 30 ve yüzde 10 gruplarının da içinde yer aldığı için sayılar toplanamaz. Buradaki ana ders "retrakte çalışma olan her meta-analiz çöker" değil. Araştırmanın kendi değerlendirmesine göre ortalama etki mütevazıydı; yine de 18 analizde anlamlılık kararının, bazı birincil sonuçlarda da etki büyüklüğünün belirgin biçimde değişmesi klinik yorum için göz ardı edilemez.

Retrakte çalışma çıkarılınca 18/166 analizde anlamlılık durumu değişti. 148 analiz anlamlılık tarafı değişmedi, 15 analiz anlamlıdan anlamsıza geçti, 3 analiz anlamsızdan anlamlıya geçti; değişim tek yönde olmadı. Ayrı bir kartta 160/166 yeni tahmin özgün tahminin yüzde 95 güven aralığı içinde kaldı. Anlamlılık değişimi klinik önemle aynı şey değildir
Bu oranlar 25 yüksek etki faktörlü dergiden seçilmiş derlemelere aittir; küresel prevalans değildir.

Retraksiyon neden derleme ekibinin gözünden kaçıyor?

İlk neden zamanlama. İncelenen 50 derlemenin 37'sinde, yani yüzde 74'ünde, çalışma derleme yayımlandıktan sonra geri çekildi; derleme ekibi yayın gününde henüz var olmayan bir kararı bulamazdı. Kalan 13 derlemede retraksiyon derlemeden önce gerçekleşmişti ve bu grupta retraksiyon ile derleme yayını arasındaki ortanca süre 10 aydı. En azından bu vakaların bir bölümü, gönderimden hemen önce yapılan güncel statü taramasıyla yakalanabilirdi.

İkinci neden PDF alışkanlığı. Bilgisayara indirilen PDF değişmez; referans yöneticisindeki eski kayıt da yayıncı sayfasındaki uyarıyı her zaman taşımaz. Başlık, yazar ve DOI aynı kaldığı için belge ilk günkü görünümüyle kullanılabilir. Üçüncü neden, "literatür taraması bitti" düşüncesidir. Konu taraması ile yayın statüsü taraması aynı iş değildir; yeni çalışma araması yapılmış olsa bile daha önce dâhil edilen kayıtların düzeltme, kaygı bildirimi ya da retraksiyon durumu yeniden kontrol edilmeyebilir.

Paper mill makaleleri derlemelere ne kadar girdi?

JAMA Network Open'da 12 Haziran 2025'te yayımlanan ikinci çalışma başka bir soruya baktı. Tang ve Cai, 2013–2024 arasında Web of Science'ta yer alan 200.000 yaşam bilimleri sistematik derlemesinin kaynaklarını, Retraction Watch verisinde paper mill ile ilişkilendirilmiş 10.409 retrakte yayınla eşleştirdi; ardından eşleşen kayıtların kanıt sentezine gerçekten girip girmediğini tam metinden kontrol etti.

Sonuçta 299 derleme, en az bir bilinen retrakte paper mill makalesini meta-analize ya da anlatısal sonuç sentezine dâhil etmişti. Bu, incelenen 200.000 derlemenin yüzde 0,15'iydi. Toplam 385 kullanımın 124'ünde derlemenin yayın tarihi, kaynak makalenin retraksiyon tarihinden sonraydı; bunların 13'ü retraksiyondan 500 günden daha uzun süre sonra yayımlandı. Yüzde 0,15 "bütün meta-analizlerin gerçek kirlenme oranı" değil. Çalışma yalnızca Web of Science'taki yaşam bilimleri derlemelerini, seçilen 200.000 kaydı ve ancak daha önce saptanıp geri çekilmiş paper mill yayınlarını görebildi; henüz yakalanmamış sorunlu çalışmaları kullanan derlemeler bu sayıma girmedi. Yayın tarihinin retraksiyondan sonra olması da yazarların kararı bildiğini kanıtlamaz; tarama, analiz, gönderim ve yayın arasında aylar geçebilir. Yine de 124 kullanım, kabul ve dizgi aşamasında son bir statü kontrolünün neden gerektiğini gösteriyor.

PubMed kontrolü neden tek başına yetmez?

PubMed, retrakte bir kaydı "Retracted Publication" olarak işaretleyebilir ve özgün makaleyle retraksiyon bildirimini birbirine bağlayabilir. Güncel PubMed yardım sayfasında retrakte yayın filtresi hasretractionin OR retracted publication[pt], retraksiyon bildirimi filtresi ise hasretractionof OR retraction notice[pt] olarak veriliyor; kaygı bildirimleri ve düzeltmeler de ayrı bağlantı alanlarında tutuluyor. Fakat PubMed bütün dergileri kapsamaz, yeni kararların veri tabanlarına yansıması gecikebilir ve DOI'si eksik ya da hatalı kayıtlar otomatik eşleşmeyi bozabilir.

Bu nedenle taramanın katmanlı olması gerekiyor: derleme ekibi özgün yayıncı sayfasını ve varsa Crossmark'ı açar; PubMed kaydındaki retraksiyon, kaygı bildirimi ve düzeltme bağlantılarına bakar; DOI ve başlığı Crossref'in Retraction Watch verisiyle karşılaştırır; bir işaret bulunduğunda kararı otomatik etikete değil, resmî bildirime dayandırır. Retraction Watch bu veriyi her iş günü güncelliyor, Crossref de yayımlıyor; yine de tek kaynak eksiksiz kabul edilmemeli. Crossmark'ın bulunmaması "güncelleme yok", Retraction Watch'ta eşleşme olmaması da "makale kesin güvenilir" anlamına gelmez.

Kontrol hangi aşamalarda yapılmalı?

Retraksiyon taraması, kaynakça hazırlanırken bir kez işaretlenen bir kutu olmamalı; en az beş kapı kurulmalı.

KapıYapılacak işlem
Tam metin elemeDOI, PMID, kayıt numarası ve bütün ilişkili yayınlar aynı çalışma kimliği altında toplanır.
Veri çıkarımıYayıncı, PubMed ve Crossref statüsü kaydedilir; düzeltme varsa güncel sayılar kullanılır.
Analiz dondurmaDâhil edilen bütün DOI/PMID listesi toplu olarak yeniden taranır.
Gönderim ve revizyonSon aramadan sonra yeni düzeltme, kaygı bildirimi ya da retraksiyon gelip gelmediği kontrol edilir.
Yayın sonrasıKlinik önemi yüksek ya da yaşayan derlemelerde sorumlu kişi ve yeniden kontrol zamanı protokolde tanımlanır.

Cochrane Handbook, Cochrane derlemelerinde yeni dâhil edilen çalışmalar kadar güncellenen derlemelerdeki eski çalışmalar için de retraksiyon ve errata bildirimlerinin incelenmesini zorunlu bir kalite adımı olarak tanımlıyor (MECIR C48). Burada önemli olan yalnızca kontrol yapmak değil, kontrol tarihini ve kararı kaydetmek. En basit denetim çizelgesi şu alanları taşıyabilir: çalışma kimliği | DOI/PMID | yayın statüsü | bildirim DOI'si | gerekçe | etkilenen veri | analitik karar | kontrol eden | kontrol tarihi.

Retraksiyon denetim zinciri beş kapı: tam metin eleme, veri çıkarımı, analiz dondurma, gönderim ve revizyon, yayın sonrası izleme. Her kapının altında çıktı: DOI ve PMID ile çalışma kimliği; statü ve bildirim DOI'si; toplu DOI yeniden taraması; son güncel kontrol; sorumlu kişi ve yeniden kontrol tarihi. Alt şerit: otomatik işaret, resmî bildirim okunur, analitik karar kaydedilir
Statü taraması tek sefer değil; en az beş aşamada tekrarlanan bir kalite adımıdır.

Retrakte bir çalışma bulunursa ne yapılmalı?

İlk adım, analizi dondurmaktır; eski dosyanın üzerine sessizce yeni sonuç yazmak, neyin değiştiğini izlenemez hâle getirir. Ardından retraksiyon bildirimini, düzeltmeleri ve aynı çalışmanın başka yayınlarını okumak gerekir; çünkü geri çekilen şey bazen tek bir rapordur, çalışmanın başka bir geçerli raporu ya da düzeltilip yeniden yayımlanmış sürümü bulunabilir.

Durumİlk karar
Veri uydurma, güvenilemez veri veya ağır analiz hatasıEtkilenen veri ana sentezden çıkarılır, ilgili sonuçlar yeniden hesaplanır.
Geri çekilip düzeltilerek yeniden yayımlanmış makaleEski kayıt kullanılmaz; yeni sürümün verisi ve yöntemi baştan doğrulanır.
Yinelenen yayınÇalışma iki kez sayılmaz; geçerli tek rapor çalışma kimliğine bağlanır.
Yazarlık, telif ya da lisans sorunuVeri kendiliğinden sahte sayılmaz; geçerli başka kaynak aranır, karar ve duyarlılık analizi raporlanır.
Kaygı bildirimi (expression of concern)Retraksiyon gibi sunulmaz; ana karar protokole göre verilir, dışlama duyarlılığı gösterilir.
Düzeltme (corrigendum)Çıkarılan sayılar etkileniyorsa veri seti güncellenir ve analiz yeniden çalıştırılır.

Yeniden analiz yalnızca p değerine bakmamalı: çalışma sayısı, toplam örneklem, etki yönü ve büyüklüğü, güven aralığı, heterojenlik, mutlak etki ve kanıt kesinliği yeniden değerlendirilmelidir. Sonuç aynı anlamlılık tarafında kalsa bile klinik büyüklük ya da kesinlik değişebilir. Retrakte çalışma çıkarıldıktan sonra birincil sonuçta tek çalışma kalıyorsa ya da hiç çalışma kalmıyorsa artık meta-analiz yapılamaz; ağ meta-analizinde ise bir kaydın çıkarılması ağ bağlantısını ve sıralamayı da değiştirebilir. Bu etkileri "bir çalışma eksildi" cümlesiyle geçiştirmek doğru olmaz.

Literatür taraması bitse de yayın statüsü değişebilir

Retrakte çalışmaların meta-analizlerde kalması, yaygınlığından çok etkisinin öngörülemez olması nedeniyle önemli. JAMA Internal Medicine çalışmasında ortalama değişim çoğunlukla sınırlıydı; buna rağmen 18/166 analizde anlamlılık durumu, bazı birincil sonuçlarda da etki tahmini belirgin biçimde değişti. Öte yandan incelenen derlemelerin yüzde 74'ünde retraksiyon derleme yayımlandıktan sonra geldi. Bu bulgu, sorumluluğu yalnızca geçmişteki yazara yüklemek yerine sistemi düzeltmeyi gerektiriyor: tarihli statü taraması, denetlenebilir karar çizelgesi, yeniden analiz ve gerektiğinde yayın sonrası güncelleme.

Bir meta-analizin güvenilirliği yalnızca doğru modeli kurmaya bağlı değildir; modele giren her çalışmanın güncel bilimsel kayıt durumunu bilmek de analizin parçasıdır. Meta-analiz desteğimizde çalışma kimliği, yayın statüsü ve duyarlılık analizi (şüpheli çalışma çıkarıldığında sonucun ne kadar değiştiğini gösteren yeniden analiz) aynı kalite zinciri içinde ele alınıyor; kaynakların retraksiyon durumu ise referans doğruluk denetimiyle gönderimden önce taranıyor.

Kullanılan kaynaklar

  • Graña Possamai C, Cabanac G, Perrodeau E, Ghosn L, Ravaud P, Boutron I. Inclusion of Retracted Studies in Systematic Reviews and Meta-Analyses of Interventions. JAMA Internal Medicine. 2025;185(6):702–709. · JAMA
  • Tang G, Cai H. Citation Contamination by Paper Mill Articles in Systematic Reviews of the Life Sciences. JAMA Network Open. 2025;8(6):e2515160. · JAMA Network Open
  • Cochrane. Cochrane Handbook, Chapter 4 — retraksiyon, errata ve kaygı bildirimlerinin incelenmesi. · Cochrane
  • U.S. National Library of Medicine. PubMed User Guide — Retracted Publication, Retraction Notice ve Comment Correction Type alanları. · PubMed
  • Crossref. Retraction Watch data documentation. · Crossref
  • Crossref. Crossmark documentation. · Crossref

Sıkça Sorulan Sorular

Her durumda değil; karar retraksiyon bildirimindeki gerekçeye bağlı. Veri ya da sonucun güvenilmez olduğu belirtiliyorsa etkilenen veri ana sentezden çıkarılmalıdır. Gerekçe yazarlık ya da telif gibi veri dışı bir konuysa bile geri çekilmiş kayıt sessizce kullanılmamalı; araştırmacının geçerli başka bir rapor araması, kararını gerekçelendirmesi ve çalışma olmadan duyarlılık analizini göstermesi gerekir.
Hayır. Kaygı bildirimi, inceleme sürerken okuru uyaran bir ara statüdür; çalışma otomatik olarak retrakte değildir. Yine de ana sonucun bu çalışmaya ne kadar bağımlı olduğu dışlama duyarlılığıyla gösterilmeli ve belirsizlik açıkça raporlanmalıdır.
Bu sonuç çıkarılamaz. PubMed kapsamı ve güncellenme zamanı sınırlıdır. Yayıncı sayfası, Crossmark ve Crossref/Retraction Watch kaydı birlikte kontrol edilmelidir; hiçbir uyarı bulunmaması da makalenin yöntem ve veri kalitesini ayrıca değerlendirme gereğini ortadan kaldırmaz.
Önce retraksiyon bildirimini okuyup verinin etkilenip etkilenmediğine karar vermek, ardından etkilenen bütün sonuçları yeniden hesaplamak gerekir. Klinik yorum, kanıt kesinliği ya da öneri değişiyorsa dergi editörüne gecikmeden bilgi verilmeli; düzeltme, güncellenmiş derleme ya da daha güçlü bir yayın işlemi birlikte değerlendirilmelidir. Sonuç değişmese bile yapılan kontrol ve yeniden analiz şeffaf biçimde kayda geçirilmelidir.
AraWhatsApp