Bir makale geri çekildiğinde yayıncı sayfasına belirgin bir uyarı eklenir. O makalenin verisini kullanan meta-analizde ise hiçbir satır kendiliğinden kaybolmaz. Orman grafiği aynı kalır, birleşik etki değişmez, eski PDF okunmaya ve kaynak gösterilmeye devam eder. Retraksiyon bilgisi derleme ekibinin iş akışına ulaşmadıkça, güvenilemez veri ikincil kanıtın içinde yaşamayı sürdürür.
Bilgi
Bu yazının durumu — son kontrol: 13 Ağustos 2026. Sayılar iki farklı araştırmadan geliyor ve tek bir küresel sıklık gibi birleştirilemez. JAMA Internal Medicine çalışması, retrakte makale çıkarıldığında meta-analiz sonucunun nasıl değiştiğini inceledi. JAMA Network Open çalışması ise paper mill (sipariş üzerine sahte bilimsel yayın üreten ticari yapı) kaynaklı olduğu bilinen ve sonradan geri çekilen yayınların seçilmiş yaşam bilimleri derlemelerine ne ölçüde girdiğini araştırdı.
Bu yalnızca kuramsal bir risk değil. JAMA Internal Medicine'da 31 Mart 2025'te yayımlanan araştırma, en az bir retrakte çalışmayı içeren 166 meta-analizi yeniden hesapladı. Retrakte çalışma çıkarılınca 18 analizde istatistiksel anlamlılık durumu değişti. Fakat sayıların söylediği kadar söylemediği de önemli: incelenen derlemelerin çoğunda retraksiyon, derleme yayımlandıktan sonra geldi. Dolayısıyla sorun yalnızca "yazarlar kontrol etmedi" diye açıklanamaz; yayın öncesi tarama kadar yayın sonrası izleme de gerekiyor.
166 meta-analizde sonuç ne kadar değişti?
Graña Possamai ve arkadaşları, Ocak 2013 ile 8 Nisan 2024 arasında yüksek etki faktörlü 25 genel tıp ve iç hastalıkları dergisinde yayımlanan derlemeleri taradı. En az bir retrakte çalışmayı meta-analize alan 61 sistematik derleme buldu; bunların 11'i daha önce düzeltilmiş, yeniden yayımlanmış ya da geri çekilmişti. Ana inceleme kalan 50 derleme üzerinden yürüdü. Bu 50 derleme toplam 62 retrakte çalışma içeriyordu; araştırmacılar 173 meta-analiz belirledi ve 166'sını aynı yöntemle, retrakte çalışmayı çıkararak yeniden hesaplayabildi.
| Soru | Sonuç | Doğru yorum |
|---|---|---|
| Anlamlılık durumu kaç analizde değişti? | 18/166 (%11) | 15 analiz anlamlıdan anlamsıza, 3 analiz anlamsızdan anlamlıya geçti. |
| Yeni tahmin özgün güven aralığında kaldı mı? | 160/166 (%96) | Ortalama etki çoğunlukla sınırlıydı; bu, bütün değişimlerin önemsiz olduğu anlamına gelmez. |
| Birincil sonuç tahmini en az %10 değişti mi? | 27/64 (%42) | Yüzde 10, araştırmanın betimleyici eşiğidir; evrensel klinik önem sınırı değildir. |
| Özette yorumu etkileyebilecek değişim oldu mu? | 7/50 (%14) | Her sayısal fark değil, önceden tanımlanmış daha güçlü değişim ölçütü kullanıldı. |
Araştırma ayrıca hesaplanabilen 163 meta-analizin 57'sinde etki tahmininin en az yüzde 10, 31'inde en az yüzde 30 ve 23'ünde en az yüzde 50 değiştiğini bildirdi. Bu üç grup birbirinden bağımsız değil: yüzde 50 değişen analizler, yüzde 30 ve yüzde 10 gruplarının da içindedir; sayılar toplanamaz. Buradaki ana ders "retrakte çalışma olan her meta-analiz çöker" değil. Araştırmanın kendi değerlendirmesine göre ortalama etki mütevazıydı; yine de 18 analizde anlamlılık kararının, bazı birincil sonuçlarda da etki büyüklüğünün belirgin biçimde değişmesi klinik yorum için göz ardı edilemez.
Retraksiyon neden derleme ekibinin gözünden kaçıyor?
İlk neden zamanlama. İncelenen 50 derlemenin 37'sinde, yani yüzde 74'ünde, çalışma derleme yayımlandıktan sonra geri çekildi; derleme ekibi yayın gününde henüz var olmayan bir kararı bulamazdı. Kalan 13 derlemede retraksiyon derlemeden önce gerçekleşmişti ve bu grupta retraksiyon ile derleme yayını arasındaki ortanca süre 10 aydı. En azından bu vakaların bir bölümü, gönderimden hemen önce yapılan güncel statü taramasıyla yakalanabilirdi.
İkinci neden PDF alışkanlığı. Bilgisayara indirilen PDF değişmez; referans yöneticisindeki eski kayıt da yayıncı sayfasındaki uyarıyı her zaman taşımaz. Başlık, yazar ve DOI aynı kaldığı için belge ilk günkü görünümüyle kullanılabilir. Üçüncü neden, "literatür taraması bitti" düşüncesidir. Konu taraması ile yayın statüsü taraması aynı iş değildir; yeni çalışma araması yapılmış olsa bile daha önce dahil edilen kayıtların düzeltme, kaygı bildirimi ya da retraksiyon durumu yeniden kontrol edilmeyebilir.
Paper mill makaleleri derlemelere ne kadar girdi?
JAMA Network Open'da 12 Haziran 2025'te yayımlanan ikinci çalışma başka bir soruya baktı. Tang ve Cai, 2013–2024 arasında Web of Science'ta yer alan 200.000 yaşam bilimleri sistematik derlemesinin kaynaklarını, Retraction Watch verisinde paper mill ile ilişkilendirilmiş 10.409 retrakte yayınla eşleştirdi; ardından eşleşen kayıtların kanıt sentezine gerçekten girip girmediğini tam metinden kontrol etti.
Sonuçta 299 derleme, en az bir bilinen retrakte paper mill makalesini meta-analize ya da anlatısal sonuç sentezine dahil etmişti. Bu, incelenen 200.000 derlemenin yüzde 0,15'iydi. Toplam 385 kullanımın 124'ünde derlemenin yayın tarihi, kaynak makalenin retraksiyon tarihinden sonraydı; bunların 13'ü retraksiyondan 500 günden daha uzun süre sonra yayımlandı. Yüzde 0,15 "bütün meta-analizlerin gerçek kirlenme oranı" değil. Çalışma yalnızca Web of Science'taki yaşam bilimleri derlemelerini, seçilen 200.000 kaydı ve ancak daha önce saptanıp geri çekilmiş paper mill yayınlarını görebildi; henüz yakalanmamış sorunlu çalışmalar paydaya girmedi. Yayın tarihinin retraksiyondan sonra olması da yazarların kararı bildiğini kanıtlamaz; tarama, analiz, gönderim ve yayın arasında aylar geçebilir. Yine de 124 kullanım, kabul ve dizgi aşamasında son bir statü kontrolünün neden gerektiğini gösteriyor.
PubMed kontrolü neden tek başına yetmez?
PubMed, retrakte bir kaydı "Retracted Publication" olarak işaretleyebilir ve özgün makaleyle retraksiyon bildirimini birbirine bağlayabilir. Güncel PubMed yardım sayfasında retrakte yayın filtresi hasretractionin OR retracted publication[pt], retraksiyon bildirimi filtresi ise hasretractionof OR retraction notice[pt] olarak veriliyor; kaygı bildirimleri ve düzeltmeler de ayrı bağlantı alanlarında tutuluyor. Fakat PubMed bütün dergileri kapsamaz, yeni kararların veri tabanlarına yansıması gecikebilir ve DOI'si eksik ya da hatalı kayıtlar otomatik eşleşmeyi bozabilir.
Bu nedenle tarama katmanlı yapılmalı: özgün yayıncı sayfası ve varsa Crossmark açılır; PubMed kaydındaki retraksiyon, kaygı bildirimi ve düzeltme bağlantıları kontrol edilir; DOI ve başlık, Crossref'in Retraction Watch verisiyle karşılaştırılır; bir işaret bulunduğunda otomatik etiketle değil, resmî bildirimle karar verilir. Crossref, Retraction Watch verisini her iş günü güncelliyor; yine de tek kaynak eksiksiz kabul edilmemeli. Crossmark'ın bulunmaması "güncelleme yok", Retraction Watch'ta eşleşme olmaması da "makale kesin güvenilir" anlamına gelmez.
Kontrol hangi aşamalarda yapılmalı?
Retraksiyon taraması, kaynakça hazırlanırken bir kez işaretlenen bir kutu olmamalı; en az beş kapı kurulmalı.
| Kapı | Yapılacak işlem |
|---|---|
| Tam metin eleme | DOI, PMID, kayıt numarası ve bütün ilişkili yayınlar aynı çalışma kimliği altında toplanır. |
| Veri çıkarımı | Yayıncı, PubMed ve Crossref statüsü kaydedilir; düzeltme varsa güncel sayılar kullanılır. |
| Analiz dondurma | Dahil edilen bütün DOI/PMID listesi toplu olarak yeniden taranır. |
| Gönderim ve revizyon | Son aramadan sonra yeni düzeltme, kaygı bildirimi ya da retraksiyon gelip gelmediği kontrol edilir. |
| Yayın sonrası | Klinik önemi yüksek ya da yaşayan derlemelerde sorumlu kişi ve yeniden kontrol zamanı protokolde tanımlanır. |
Cochrane Handbook, yeni dahil edilen çalışmalar kadar güncellenen derlemelerdeki eski çalışmalar için de retraksiyon ve errata bildirimlerinin incelenmesini zorunlu bir kalite adımı olarak tanımlıyor. Burada önemli olan yalnızca kontrol yapmak değil, kontrol tarihini ve kararı kaydetmek. En basit denetim çizelgesi şu alanları taşıyabilir: çalışma kimliği | DOI/PMID | yayın statüsü | bildirim DOI'si | gerekçe | etkilenen veri | analitik karar | kontrol eden | kontrol tarihi.
Retrakte bir çalışma bulunursa ne yapılmalı?
Önce analizi dondurun; eski dosyanın üzerine sessizce yeni sonuç yazmayın. Retraksiyon bildirimini, düzeltmeleri ve aynı çalışmanın başka yayınlarını açın; çünkü geri çekilen şey bazen tek bir rapordur, çalışmanın başka bir geçerli raporu ya da düzeltilip yeniden yayımlanmış sürümü bulunabilir.
| Durum | İlk karar |
|---|---|
| Veri uydurma, güvenilemez veri veya ağır analiz hatası | Etkilenen veriyi ana sentezden çıkarın ve ilgili sonuçları yeniden hesaplayın. |
| Retrakte edilip düzeltilerek yeniden yayımlanmış makale | Eski kaydı kullanmayın; yeni sürümün veri ve yöntemini baştan doğrulayın. |
| Yinelenen yayın | Çalışmayı iki kez saymayın; geçerli tek raporu çalışma kimliğine bağlayın. |
| Yazarlık, telif ya da lisans sorunu | Verinin otomatik sahte olduğunu söylemeyin; geçerli başka kaynak arayın, kararı ve duyarlılık analizini raporlayın. |
| Expression of concern | Bunu retraksiyon diye sunmayın; ana karar protokole göre verilir, dışlama duyarlılığı gösterilir. |
| Corrigendum | Çıkarılan sayılar etkileniyorsa veri setini güncelleyin ve analizi yeniden çalıştırın. |
Yeniden analiz yalnızca p değerine bakmamalı: çalışma sayısı, toplam örneklem, etki yönü ve büyüklüğü, güven aralığı, heterojenlik, mutlak etki ve kanıt kesinliği yeniden değerlendirilmelidir. Sonuç aynı anlamlılık tarafında kalsa bile klinik büyüklük ya da kesinlik değişebilir. Birincil sonuçta tek kalan çalışma retrakte edilmişse artık meta-analiz yapılamaz; ağ meta-analizinde ise bir kaydın çıkarılması ağ bağlantısını ve sıralamayı da değiştirebilir. Bu etkiler "bir çalışma eksildi" cümlesiyle geçiştirilemez.
Literatür taraması bitse de yayın statüsü değişebilir
Retrakte çalışmaların meta-analizlerde kalması, yaygınlığından çok etkisinin öngörülemez olması nedeniyle önemli. JAMA Internal Medicine çalışmasında ortalama değişim çoğunlukla sınırlıydı; buna rağmen 18/166 analizde anlamlılık durumu, bazı birincil sonuçlarda da etki tahmini belirgin biçimde değişti. Öte yandan incelenen derlemelerin yüzde 74'ünde retraksiyon derleme yayımlandıktan sonra geldi. Bu bulgu, sorumluluğu yalnızca geçmişteki yazara yüklemek yerine sistemi düzeltmeyi gerektiriyor: tarihli statü taraması, denetlenebilir karar çizelgesi, yeniden analiz ve gerektiğinde yayın sonrası güncelleme.
Bir meta-analizin güvenilirliği yalnızca doğru modeli kurmaya bağlı değildir; modele giren her çalışmanın güncel bilimsel kayıt durumunu bilmek de analizin parçasıdır. Meta-analiz desteğimizde çalışma kimliği, yayın statüsü ve duyarlılık analizi (şüpheli çalışma çıkarıldığında sonucun ne kadar değiştiğini gösteren yeniden analiz) aynı kalite zinciri içinde ele alınıyor; kaynakların retraksiyon durumu ise referans doğruluk denetimiyle gönderimden önce taranıyor.
Kullanılan kaynaklar
- Graña Possamai C, Cabanac G, Perrodeau E, Ghosn L, Ravaud P, Boutron I. Inclusion of Retracted Studies in Systematic Reviews and Meta-Analyses of Interventions. JAMA Internal Medicine. 2025;185(6):702–709. · JAMA
- Tang G, Cai H. Citation Contamination by Paper Mill Articles in Systematic Reviews of the Life Sciences. JAMA Network Open. 2025;8(6):e2515160. · JAMA Network Open
- Cochrane. Cochrane Handbook, Chapter 4 — retraksiyon, errata ve kaygı bildirimlerinin incelenmesi. · Cochrane
- U.S. National Library of Medicine. PubMed User Guide — Retracted Publication, Retraction Notice ve Comment Correction Type alanları. · PubMed
- Crossref. Retraction Watch data documentation. · Crossref
- Crossref. Crossmark documentation. · Crossref