Predatory (yağmacı) dergilerin taktikleri son yıllarda belirgin biçimde değişti. Bir zamanlar onları ele veren işaretler — bozuk web sitesi, Gmail adresi, etki faktörünün hiç olmaması — artık çoğu için geçerli değil. Bugün bu dergiler kurumsal görünümlü alan adları kullanıyor, profesyonel şablonlarla site kuruyor, hatta kaynağı olmayan sahte bir etki faktörü gösteriyor. Bu yüzden tek bir kritere değil, güncel ve çapraz bir kontrole ihtiyaç var.
Predatory dergiler, kendi çıkarını bilimin önüne koyan; yanıltıcı bilgi, şeffaflık eksikliği ve agresif davetlerle tanımlanan yayıncılar (Grudniewicz ve ark., 2019). Bu temel tanım ve klasik doğrulama araçları için predatory dergi tespiti temel rehberimize bakabilirsiniz; burada 2025'in yeni taktiklerine ve bunlara karşı güncel kontrollere odaklanıyoruz.
Eski taktikler artık işlemiyor
| Eski Kriter | Artık Yeterli Değil | Yeni Gerçeklik |
|---|---|---|
| "Gmail adresi varsa predatory" | Kurumsal alan adı kullanıyorlar | @journalname.org gibi sahte alan adları |
| "Web sitesi kötüyse predatory" | Profesyonel şablonlar kullanıyorlar | WordPress temasıyla gerçeğe yakın site |
| "IF yoksa predatory" | Sahte IF gösteriyorlar | Kaynak göstermeden "IF: 6,4" yazma |
| "Scopus'ta yoksa predatory" | Bazıları geçici olarak Scopus'a girdi | Scopus'tan çıkarılanları takip etmek zor |
Tespit karar ağacı
Sahte etki faktörünü yakalamak
2025'in en yaygın taktiği, kaynağı olmayan bir etki faktörü göstermek. Ölçütün gerçek olup olmadığını anlamak aslında kolay: gerçek etki faktörü yalnızca Clarivate'in Journal Citation Reports (JCR) veritabanında bulunur. Dergi "IF: 7,2" diyorsa ama bu değer JCR'da yoksa, ölçüt uydurmadır.
"Global Impact Factor", "Universal Impact Factor" ya da "SJIF" gibi adlar taşıyan metrikler, gerçek JCR etki faktörüyle karıştırılmak için türetilmiş sahte ölçütler. Derginin verdiği rakamı her zaman kaynağına — JCR ya da Scopus'un CiteScore'una — kadar takip etmek gerekiyor.
Kırmızı bayraklar (2025 versiyonu)
| Kırmızı Bayrak | Açıklama |
|---|---|
| Spam davetiye e-postası | İsim yanlış yazılmış, "dear esteemed author" gibi jenerik hitap |
| Hızlı kabul vaadi | "72 saat içinde karar" — gerçek hakem süreci haftalar alıyor |
| Belirsiz kapsam | "Multidisciplinary" dergi her konuyu kabul ediyor |
| Sahte Impact Factor | "IF: 7,2" yazıyor ama JCR'da bulunmuyor |
| Editör kurulu şüpheli | Ünlü isimlerin izinsiz kullanımı veya hayali profiller |
| Yayıncı adresi yok | İletişim bilgisi yalnızca e-posta, fiziksel adres yok |
| APC belirsiz | Ücret var ama fatura kesilmiyor |
Klasik doğrulama araçlarına — Beall's List (Beall, 2017), DOAJ, Think. Check. Submit — ek olarak, 2025'te iki kaynak öne çıkıyor. Cabells Predatory Reports ücretli ama kapsamlı bir kara liste; on binden fazla dergiyi ihlal gerekçeleriyle listeliyor ve liste sürekli güncelleniyor (üniversite kütüphaneniz aboneyse erişilebilir). WoS ve Scopus'un geçmiş kayıtları ise bir derginin indeksten çıkarılıp çıkarılmadığını gösteriyor; güncel indeks durumu kadar geçmişi de kontrol etmek gerekiyor.
Hijacked (kaçırılmış) dergi tehlikesi
Yağmacı grupların daha sofistike bir taktiği: var olan saygın dergilerin web sitelerini klonlamak. Gerçek derginin adı ve ISSN'i kopyalanarak sahte bir site kuruluyor. Araştırmacı oraya gönderiyor, makale işlem ücretini (APC) ödüyor, sahte bir "yayın" alıyor — oysa yazı gerçek dergide ve hiçbir indekste yer almıyor.
Uyarı
Dergi adını doğrudan Google'a yazmamak önemli. WoS ya da Scopus üzerinden derginin resmî sayfasına gidip oradan yayıncı sitesine tıklamak güvenli yol. Doğrudan Google sonuçlarında sahte siteler üst sıralarda çıkabiliyor. ISSN'i portal.issn.org'dan doğrulamak riski azaltıyor.
Scopus/WoS'ta olması yeterli mi?
Bazı predatory dergiler geçici olarak Scopus'a girebiliyor. Scopus sonradan tespit edip çıkarıyor ama o arada yayın yapılmış olabiliyor. Scopus Sources sayfasında dergiyi aramak, CiteScore ve SJR metriklerine bakmak, tutarlı bir yayın geçmişi olup olmadığını kontrol etmek ek güvenlik sağlıyor.
İpucu
Editör kurulundaki isimleri Google Scholar'da aramak ve kendi profil sayfalarında bu dergiyi editörlük olarak belirtip belirtmediklerine bakmak, sahte kurulları açığa çıkarıyor. Editörün Google Scholar profili yoksa, yayını yoksa — büyük şüphe.
Predatory dergide yayın yaptıysanız
Yağmacı bir dergide yayımlanan makale akademik değerlendirmede sayılmıyor ve geri çekmek son derece zor; aynı çalışmayı başka dergiye göndermek de yinelenen yayın (duplicate publication) sorununa yol açabiliyor. Sonuçların ayrıntısı ve Türkiye'deki (ÜAK/YÖK) değerlendirme çerçevesi için temel rehberimize bakabilirsiniz.
Gönderim öncesi şu beş kontrol riski en aza indiriyor: WoS ya da Scopus'ta arama, açık erişimse DOAJ kontrolü, Beall's List veya Cabells ile çapraz kontrol, Think. Check. Submit sorularına yanıt verme ve deneyimli bir hocaya danışma. Bu kontrolleri geçen bir derginin predatory olma ihtimali çok düşük.
Model İstatistik CRO ekibi olarak dergi seçimi danışmanlığı kapsamında hedef dergi doğrulamasında araştırmacının yanında duruyoruz.