Predatory (yağmacı) dergilerin taktikleri son yıllarda belirgin biçimde değişti. Bir zamanlar onları ele veren işaretler (bozuk web sitesi, Gmail adresi, etki faktörünün hiç olmaması) artık çoğu için geçerli değil. Bugün bu dergiler kurumsal görünümlü alan adları kullanıyor, profesyonel şablonlarla site kuruyor, hatta kaynağı olmayan sahte bir etki faktörü gösteriyor. Bu yüzden tek bir kritere değil, güncel kaynaklarla yapılan çapraz kontrole ihtiyaç var.
Grudniewicz ve arkadaşlarının (2019) uzlaşı tanımına göre yağmacı dergi ve yayıncılar, kendi çıkarını bilimin önüne koyan ve şu ögelerden biri ya da birkaçıyla tanımlanan yapılardır: yanlış ya da yanıltıcı bilgi, en iyi editöryal ve yayın uygulamalarından sapma, şeffaflık eksikliği, agresif ve ayrım gözetmeyen davetler. Bu temel tanım ve klasik doğrulama araçları için predatory dergi tespiti temel rehberimize bakabilirsiniz; burada 2025'in yeni taktiklerine ve bunlara karşı güncel kontrollere odaklanıyoruz.
Eski taktikler artık işlemiyor
| Eski Kriter | Artık Yeterli Değil | Yeni Gerçeklik |
|---|---|---|
| "Gmail adresi varsa predatory" | Kurumsal alan adı kullanıyorlar | @journalname.org gibi sahte alan adları |
| "Web sitesi kötüyse predatory" | Profesyonel şablonlar kullanıyorlar | WordPress temasıyla gerçeğe yakın site |
| "IF yoksa predatory" | Sahte IF gösteriyorlar | Kaynak göstermeden "IF: 6,4" yazma |
| "Scopus'ta yoksa predatory" | Bazıları geçici olarak Scopus'a girdi | Scopus'tan çıkarılanları takip etmek zor |
Tespit karar ağacı
Sahte etki faktörünü yakalamak
Sık görülen taktiklerden biri, kaynağı olmayan bir etki faktörü göstermek. Ölçütün gerçek olup olmadığını anlamak kolay, çünkü gerçek etki faktörü yalnızca Clarivate'in Journal Citation Reports (JCR) veri tabanında bulunur. Dergi "IF: 7,2" diyorsa ama bu değer JCR'da yoksa, ölçüt uydurmadır.
"Global Impact Factor", "Universal Impact Factor" ve "SJIF" adlı metrikler, Beall'ın "yanıltıcı metrikler" listesinde yer alıyor ve gerçek JCR etki faktörüyle kolayca karıştırılabiliyor. Derginin verdiği rakamı her zaman kaynağına (JCR ya da Scopus'un CiteScore'u) kadar takip etmek gerekiyor.
Kırmızı bayraklar (2025 versiyonu)
| Kırmızı Bayrak | Açıklama |
|---|---|
| Spam davetiye e-postası | İsim yanlış yazılmış, "dear esteemed author" gibi kalıp hitap |
| Hızlı kabul vaadi | "72 saat içinde karar" vaadi; gerçek hakem süreci haftalar alıyor |
| Belirsiz kapsam | "Multidisciplinary" dergi her konuyu kabul ediyor |
| Sahte Impact Factor | "IF: 7,2" yazıyor ama JCR'da bulunmuyor |
| Editör kurulu şüpheli | Ünlü isimlerin izinsiz kullanımı veya hayali profiller |
| Yayıncı adresi yok | İletişim bilgisi yalnızca e-posta, fiziksel adres yok |
| APC belirsiz | Ücret var ama fatura kesilmiyor |
Klasik doğrulama araçları olan Beall's List (Beall, 2017), DOAJ ve Think. Check. Submit'e ek olarak, 2025'te iki kaynak öne çıkıyor. Cabells Predatory Reports ücretli ve kapsamlı bir kara liste; Ocak 2026 itibarıyla 20 binden fazla dergiyi (20.274) ihlal gerekçeleriyle listeliyor (üniversite kütüphaneniz aboneyse erişilebilir). WoS ve Scopus'un geçmiş kayıtları ise bir derginin indeksten çıkarılıp çıkarılmadığını gösteriyor; güncel indeks durumu kadar geçmişi de kontrol etmek gerekiyor.
Hijacked (kaçırılmış) dergi tehlikesi
Yağmacı grupların daha sofistike bir taktiği, var olan saygın dergilerin web sitelerini klonlamak. Gerçek derginin adı ve ISSN'i kopyalanarak sahte bir site kuruluyor. Araştırmacı makalesini bu siteye gönderiyor, makale işlem ücretini (APC) ödüyor, sahte bir "yayın" alıyor; oysa yazı gerçek dergide yer almıyor ve çoğu zaman hiçbir meşru indekste görünmüyor.
Uyarı
Dergi adını arama motoruna yazıp çıkan ilk siteye güvenmemek önemli. WoS ya da Scopus üzerinden derginin resmî sayfasına gidip oradan yayıncı sitesine tıklamak güvenli yol. Arama sonuçlarında sahte siteler üst sıralarda çıkabiliyor. portal.issn.org'daki ISSN kaydında yer alan resmî adresi sitenin adresiyle karşılaştırmak riski azaltıyor.
Scopus/WoS'ta olması yeterli mi?
Bazı predatory dergiler geçici olarak Scopus'a girebiliyor. Scopus sonradan tespit edip çıkarıyor ama o arada yayın yapılmış olabiliyor. Scopus Sources sayfasında dergiyi aramak, CiteScore ve SJR metriklerine bakmak, tutarlı bir yayın geçmişi olup olmadığını kontrol etmek ek güvenlik sağlıyor.
İpucu
Editör kurulundaki isimleri Google Scholar'da aramak ve kendi profil sayfalarında bu dergiyi editörlük olarak belirtip belirtmediklerine bakmak, sahte kurulları açığa çıkarıyor. Editörün Google Scholar profili yoksa ve adına dizinli bir yayın da bulunamıyorsa bu ciddi bir şüphe işaretidir.
Predatory dergide yayın yaptıysanız
YÖK'ün 30 Aralık 2021 kararı, yağmacı ya da şaibeli dergiyi bu yazıdaki genel tanımdan daha dar tanımlıyor ve yalnız WoS Q4'teki ücretli dergileri (kararda sayılan istisnalar dışında) kapsıyor. Bu dergilerdeki makaleler yayın tarihine bakılmaksızın doçentlikte özgeçmişe eklenir, ama beyannamede kullanılamaz (ÜAK SSS 20). Dizinsiz dergilerdeki makalelerin puanı ise ÜAK tablosundaki dizin şartlarına bağlıdır; başka değerlendirmelerde kurumun kendi kuralları geçerlidir. Yayımlanmış bir makaleyi geri çektirmek zordur; geri çekilmeden aynı çalışmayı başka dergiye göndermek de yinelenen yayın (duplicate publication) sorununa yol açar. Sonuçların ayrıntısı ve Türkiye'deki (ÜAK/YÖK) değerlendirme çerçevesi için temel rehberimize bakabilirsiniz. Dizinli ama tartışmalı büyük yayıncılar ise ayrı bir kategori; MDPI ve Frontiers tartışmasının güncel durumu ayrı bir yazıda inceleniyor.
Gönderim öncesi şu beş kontrol riski en aza indiriyor: WoS ya da Scopus'ta arama, açık erişimse DOAJ kontrolü, Beall's List veya Cabells ile çapraz kontrol, Think. Check. Submit sorularına yanıt verme ve deneyimli bir hocaya danışma. Bu kontrolleri geçen bir dergide risk belirgin biçimde azalır.
Model İstatistik CRO ekibi olarak dergi seçimi danışmanlığı kapsamında hedef dergi doğrulamasında araştırmacının yanında duruyoruz.