Açık Erişim mi, Abonelik mi: Hangi Yayın Modelini Seçmeli?

Kabul edilen bir makale için derginin birkaç bin dolarlık makale işlem ücreti (APC) istemesi, birçok araştırmacıyı beklenmedik bir seçimle karşı karşıya bırakıyor: ücretini ödeyip herkese açık mı yayımlamalı, yoksa ücretsiz ama erişimi kısıtlı bir abonelik dergisini mi tercih etmeli? İlk bakışta basit görünen bu ikilem — biri paralı, diğeri bedava — aslında yalnızca ücretle ilgili değil. Makalenin kaç kişiye ulaşacağı, atıf alıp almayacağı ve kariyer değerlendirmelerinde nasıl algılanacağı da bu seçime bağlı.

Açık erişim modellerinin ayrıntısı, APC finansmanı ve Türkiye bağlamı için açık erişim dergi seçimi yazımıza bakabilirsiniz; burada iki modeli baştan karşılaştırıyoruz.

Açık erişim (Open Access) nasıl çalışıyor?

Açık erişim, yayımlandıktan sonra makalenin internet üzerinden herkese ücretsiz erişime açık olması demek. Gelişmekte olan bir ülkedeki hekim ya da aboneliği olmayan bir akademisyen bile makaleye tıklayıp okuyabiliyor.

Bu ücretsiz erişim, makale işlem ücreti (APC — Article Processing Charge) ile finanse ediliyor. Yayıncı, hakem süreci ve teknik altyapı maliyetini okuyucudan değil yazardan talep ediyor. Üç alt model var:

Gold OA (altın açık erişim): Makale yayımlandığı anda açık erişim; APC'yi yazar öder. PLOS ONE, BMC serisi ve Frontiers bu modelle çalışıyor.

Green OA (yeşil açık erişim): Makale abonelik dergisinde yayımlanıyor ama yazar, hakemli sürümü bir havuza (repository) — PubMed Central gibi — yükleyebiliyor. Genellikle 6-24 ay embargo süresi var.

Hybrid OA (hibrit): Dergi aslında aboneliklidir ama yazarlar ek ücret ödeyerek kendi makalelerini açık erişim yapabiliyor. Hem APC ödeniyor hem dergi abonelik gelirine devam ediyor; "çifte ödeme (double dipping)" eleştirisi bu yüzden var.

Abonelik (subscription) modeli

Abonelik dergileri geleneksel akademik yayın modeli. Yazar ücret ödemez, hakem süreci ücretsizdir. Dergi gelirini kütüphane abonelikleri ve bireysel okuyuculardan sağlar; yalnızca abone olan kurumlar ve kişiler makaleye erişebilir.

Avantajı yazara maliyet olmaması, dezavantajı ise erişimin kısıtlı kalması. Harvard, Oxford gibi zengin üniversitelerin kütüphaneleri binlerce dergiye abone; oysa Türkiye'de birçok üniversite kütüphanesi yalnızca temel birkaç dergiye (Nature, Lancet, JAMA) abone olabiliyor.

Karşılaştırma

Atıf avantajı önemli bir ayrıntı: Piwowar ve arkadaşlarının (2018) 67 milyon makaleyi kapsayan analizinde açık erişim makaleler, yaş ve disiplin dengelendiğinde ortalamadan yaklaşık %18 daha fazla atıf almış — ancak bu etki ağırlıkla yeşil ve hibrit açık erişimden kaynaklanıyor ve genel "açık erişim atıf avantajı" literatürde hâlâ tartışılıyor.

APC maliyeti

APC tutarları yıldan yıla değişir; güncel değeri her zaman derginin kendi sayfasından teyit etmek gerekir. APC'yi kim öder? Kurumsal destek (üniversite veya TÜBİTAK projesi), araştırma fonu (proje başvurusuna APC kalemi eklemek mümkün), muafiyet (gelişmekte olan ülke araştırmacılarına PLOS, BMC gibi yayıncıların indirim/muafiyeti) ya da kişisel bütçe.

Hangi durumda hangi model?

Açık erişim uygun olduğunda: Maksimum erişim hedefleniyorsa (klinik rehber, sağlık politikası çalışmaları), fon desteği varsa (TÜBİTAK, Horizon Europe — Plan S zorunluluğu), atıf sayısını artırmak isteniyorsa, hızlı yayın hedefleniyorsa (açık erişim mega-dergiler 2-4 ay kabul süresi sunabiliyor).

Abonelik uygun olduğunda: Bütçe sıfırsa, prestijli geleneksel bir dergide (NEJM, Lancet gibi) yayımlanmak isteniyorsa, yeşil açık erişim ile sonradan açmak planlanıyorsa, hedef kitle dar bir uzman grubuysa (nadir hastalık, spesifik cerrahi teknik).

TÜBİTAK ve YÖK perspektifi

Türkiye'deki akademik değerlendirmelerde açık erişim ayrımı yapılmıyor. SCI-Expanded dergiyse Q kategorisine göre puan alınıyor; derginin açık erişim mi abonelik mi olduğu fark etmiyor.

Ancak TÜBİTAK projelerinde Plan S uyumluluğu giderek önem kazanıyor. Gelecekte TÜBİTAK destekli çalışmaların açık erişim yayımlanması zorunlu hâle gelebilir.

Yağmacı (predatory) dergi riskini de göz ardı etmemek gerekir; açık erişim modeli maalesef bu tür dergiler için "kolay para" anlamına gelebiliyor. Predatory dergi tespit rehberimiz bu konuda yardımcı oluyor.

Dergi seçimi sürecinde — özellikle APC bütçelemesi ve hedef dergi belirlemede — Model İstatistik CRO ekibi olarak dergi seçimi danışmanlığı kapsamında araştırmacının yanında duruyoruz.

Kullanılan kaynaklar

• Piwowar H, Priem J, Larivière V, Alperin JP, Matthias L, Norlander B, Farley A, West J, Haustein S. The state of OA: a large-scale analysis of the prevalence and impact of Open Access articles. PeerJ. 2018;6:e4375. · DOI