Açık Erişim mi, Abonelik mi: Hangi Yayın Modelini Seçmeli?

Kabul edilen bir makale için derginin birkaç bin dolarlık makale işlem ücreti (APC) istemesi, birçok araştırmacıyı beklenmedik bir seçimle karşı karşıya bırakıyor: ücretini ödeyip herkese açık mı yayımlamalı, yoksa ücretsiz ama erişimi kısıtlı bir abonelik dergisini mi tercih etmeli? İlk bakışta biri paralı, diğeri bedava iki seçenek gibi görünen bu ikilem yalnızca ücretle ilgili değil. Makalenin kaç kişiye ulaşacağı, ne ölçüde atıf alacağı ve kariyer değerlendirmelerinde nasıl algılanacağı da bu seçimden etkilenebilir.

Açık erişim modellerinin ayrıntısı, APC finansmanı ve Türkiye bağlamı için açık erişim dergi seçimi yazımıza bakabilirsiniz; burada iki modeli temel özellikleriyle karşılaştırıyoruz.

Açık erişim (Open Access) nasıl çalışıyor?

Açık erişim, yayımlandıktan sonra makalenin internet üzerinden herkese ücretsiz erişime açık olması demek. Gelişmekte olan bir ülkedeki hekim de aboneliği olmayan bir akademisyen de makaleye tıklayıp okuyabiliyor.

Bu ücretsiz erişimin maliyeti birçok dergide makale işlem ücretiyle (Article Processing Charge, APC) karşılanıyor; yayıncı hakem süreci ve teknik altyapı maliyetini okuyucudan değil, yazardan ya da yazarın kurumundan talep ediyor. Üç alt model var:

Gold OA (altın açık erişim): Makale yayımlandığı anda açık erişim; APC'yi yazar ya da kurumu öder; hiç ücret almayan dergiler ise elmas (diamond) açık erişim olarak anılır. PLOS ONE, BMC serisi ve Frontiers bu modelle çalışıyor.

Green OA (yeşil açık erişim): Makale abonelik dergisinde yayımlanıyor ama yazar, kabul edilmiş hakemli sürümü kurumsal bir açık arşive (repository) yükleyebiliyor; TÜBİTAK destekli çalışmalarda ise bu sürümü kabulün ardından TÜBİTAK'ın açık arşivi Aperta'ya yüklemesi gerekiyor. Embargo süresi yayıncıya göre değişiyor; örneğin Springer Nature'da 6 ya da 12 ay. Yazarın kabul edilmiş sürümünü doğrudan PubMed Central'a yüklemesi ise yalnız NIH gibi belirli fonlayıcıların desteklediği çalışmalarda mümkün.

Hybrid OA (hibrit): Dergi aslında aboneliklidir ama yazarlar ek ücret ödeyerek kendi makalelerini açık erişim yapabiliyor. Hem APC ödeniyor hem de dergi abonelik geliri elde etmeyi sürdürüyor; "çifte ödeme (double dipping)" eleştirisi bu yüzden var.

Abonelik (subscription) modeli

Abonelik, geleneksel akademik yayın modelidir. Yazar çoğunlukla ücret ödemez; bazı dergiler yine de sayfa ya da renkli şekil ücreti alabilir. Dergi gelirini kütüphane abonelikleri ve bireysel okuyuculardan sağlar; yalnızca abone olan kurumlar ve kişiler makaleye erişebilir.

Avantajı yazara çoğunlukla maliyet çıkarmaması, dezavantajı ise erişimin abonelerle sınırlı kalması. Türkiye'de üniversiteler, ULAKBİM'in ulusal lisansı EKUAL üzerinden büyük yayıncıların binlerce dergisine erişiyor; lisansın kapsamadığı dergilerde ise abone olmayan kurumların okurları makaleye ulaşamıyor.

Karşılaştırma

Atıf avantajı konusu ayrıntı istiyor. Piwowar ve arkadaşlarının (2018) 67 milyon makalelik bir veri tabanından çektikleri örneklemlerde açık erişim makaleler, yaş ve disiplin dengelendiğinde ortalamadan yaklaşık %18 daha fazla atıf almış; ancak bu etki ağırlıkla yeşil ve hibrit açık erişimden kaynaklanıyor ve genel "açık erişim atıf avantajı" literatürde hâlâ tartışılıyor.

APC maliyeti

Tablodaki tutarlar 27 Eylül 2026'da yayıncıların sayfalarından, Türkiye verisi DOAJ'dan alındı; APC yıldan yıla değiştiği için güncel değeri derginin sayfasından teyit etmek gerekir. APC'yi kim öder? Kurumun desteği, EKUAL kapsamındaki bazı yayıncılarla yapılan ulusal anlaşmalar (sorumlu yazarın APC'sini karşılayabiliyor; güncel dergi listesi ULAKBİM CABİM sayfasında), araştırma fonu (fonun bütçe kuralları izin veriyorsa) ya da kişisel bütçe. Research4Life'a dayanan muafiyetler ve Springer Nature'ın otomatik muafiyetleri düşük gelirli ve bazı alt-orta gelirli ülkelere yönelik; Türkiye bu listelerde yer almıyor. Mali gerekçeli indirim talebi ise gönderim sırasında yapılıyor ve yayıncının takdirine bağlı.

Hangi durumda hangi model?

Açık erişim uygun olduğunda: Maksimum erişim hedefleniyorsa (klinik rehber, sağlık politikası çalışmaları), fon veren kurum anında açık erişim şart koşuyorsa ya da APC'yi karşılıyorsa, görünürlük öncelikliyse ya da hızlı yayım hedefleniyorsa (bazı mega-dergilerde değerlendirme süreci daha kısa olabiliyor).

Abonelik uygun olduğunda: Bütçe sıfırsa, prestijli geleneksel bir dergide (NEJM, Lancet gibi) yayımlanmak isteniyorsa, yeşil açık erişim ile sonradan açmak planlanıyorsa, hedef kitle dar bir uzman grubuysa (nadir hastalık, belirli bir cerrahi teknik).

TÜBİTAK ve YÖK perspektifi

Türkiye'deki akademik değerlendirmeler açık erişim ile abonelik arasında ayrım yapmıyor. SCI-Expanded dergilerde puanı Q kategorisi belirliyor; derginin açık erişim mi abonelik mi olduğu fark etmiyor. Ücret talep eden Q4 dergilerdeki istisna ile yayın ücreti modelinin doçentlik riski ise ayrı bir yazıda ele alınıyor.

TÜBİTAK destekli çalışmalar için ise ayrı bir kural var. TÜBİTAK Açık Bilim Politikası (14 Mart 2019), TÜBİTAK desteğiyle üretilen hakemli makalelerin kabul edilmiş sürümünün TÜBİTAK açık arşivi Aperta'ya yüklenmesini ve yayımdan sonra fen bilimleri, teknoloji, mühendislik ve matematik alanlarında en geç 6 ay, sosyal ve beşerî bilimlerde en geç 12 ay içinde erişime açılmasını zorunlu tutuyor; altın açık erişimi ise yalnız tavsiye ediyor.

Yağmacı (predatory) dergi riskini de göz ardı etmemek gerekir; bu tür dergiler ücrete dayalı açık erişim modelini kolay bir gelir kapısı olarak kullanabiliyor. Predatory dergi tespit rehberimiz bu konuda yardımcı oluyor.

Dergi seçiminde, özellikle APC bütçesi planlanırken ve hedef dergi belirlenirken, Model İstatistik CRO ekibi olarak dergi seçimi danışmanlığı kapsamında araştırmacının yanında duruyoruz.

Kullanılan kaynaklar

• Piwowar H, Priem J, Larivière V, Alperin JP, Matthias L, Norlander B, Farley A, West J, Haustein S. The state of OA: a large-scale analysis of the prevalence and impact of Open Access articles. PeerJ. 2018;6:e4375. · DOI
• TÜBİTAK. Açık Bilim Politikası (yürürlük 14.03.2019).
• ULAKBİM CABİM. EKUAL veri tabanları ve fonlanan açık erişim dergi listeleri (erişim 27.09.2026).
• DOAJ. Türkiye kaynaklı dergilerin APC bilgisi (sorgu 27.09.2026).
• PubMed Central. Submission methods: yazar sürümü yükleme uygunluğu.
• Springer Nature. Journal policies: kabul edilmiş sürümün arşivlenmesi ve embargo süreleri (erişim 27.09.2026).
• PLOS, BMC, Nature Communications ve Frontiers yayın ücreti sayfaları; Springer Nature ve Research4Life muafiyet sayfaları (erişim 27.09.2026).