Revizyon mektubundaki en zorlayıcı cümle genellikle şu: "Yazarlar şu analizi de yapmalıdır."
Yanıt mektubunun biçimi, tonu ve madde madde yapısı bu noktada devreye girmiyor; onları hakem yanıtı yazım rehberi, rebuttal letter örnekleri ve eleştiriyi sınıflandırma yazılarımızda ele aldık; sürecin bütününü major revision stratejisi anlatıyor. Buradaki soru daha dar ve daha teknik: talep edilen analiz sizin çalışmanızda ne yapar?
Çünkü aynı cümle üç farklı şey isteyebiliyor ve üçünün yanıtı, raporlaması ve makaledeki yeri tamamen farklı.
Üç kategori, üç farklı sonuç
'Bir analiz daha yapın' talebinin üç okuması
Ana analiz düzeltmesi
- ⚠Hakem gerçek bir hata gösteriyor: yanlış model, yanlış payda, kodlama hatası
- ⚠Yeni sonuç ana sonucun YERİNE geçer
- ⚠Özet, tablolar, şekiller ve tartışma yeni değerle güncellenir
- ⚠Eski ve yeni değerler yanıt mektubunda birlikte gösterilir, gizlenmez
Duyarlılık veya yeni hipotez
- •Duyarlılık: ana sonucun bir varsayıma ne kadar bağlı olduğunu sınar
- •Sonuç ana analizin YANINDA durur, yerine geçmez
- •Yeni hipotez: farklı bir soru sorar, keşfedici olarak etiketlenir
- •Tartışmada 'doğrulanması gereken bulgu' olarak nitelenir
Bu ayrım yapılmadan analiz çalıştırıldığında sık görülen bir sonuç, keşfedici bir analizin ana bulgu diliyle yazılması ve makalenin hakemin istemediği bir iddiayla dönmesidir.
Analizden önce sorulacak beş soru
Talebi çalıştırmadan önce
Tasarımla uyumlu mu?
İstenen analiz çalışmanın sorusuna, popülasyonuna ve sonlanım tanımına oturuyor mu? Retrospektif bir kohorttan nedensellik iddiası çıkaran bir analiz, tasarımın taşıyamayacağı bir çıkarım üretir.
Veri taşıyor mu?
Özellikle olay sayısı bakımından. Alt gruba bölündüğünde 12 olay kalan bir modelde katsayı tahmini kararsızlaşır; sonuç anlamlı çıksa bile güvenilir olmaz.
Sonuçlar görülmeden önce tanımlı mıydı?
Protokolde ya da analiz planında yer alıyorsa doğrulayıcıdır. Şimdi tanımlanıyorsa, sonuçlar bilinerek tanımlanıyor demektir ve bu yazılmalıdır.
Çokluk ve varsayımlar nasıl yönetilecek?
Kaç yeni test ekleniyor, hangi hipotez ailesine giriyor, model varsayımları (orantılı hazard, doğrusallık, bağımsızlık) yeni modelde de sağlanıyor mu?
Ana analizi mi düzeltiyor, yanında mı duruyor?
Bu sorunun cevabı, sonucun makalenin neresine yazılacağını belirler: özet ve ana tablo mu, ek dosya mı, yoksa yalnız yanıt mektubu mu?
Beş sorunun cevabı netleştiğinde her talep için dört bilgi yan yana yazılabilir.
| Hakemin talebi (örnek) | Gereken veri | Uygulanabilir işlem | Değişecek çıktı |
|---|---|---|---|
| Eksik verinin çoklu atamayla ele alınması | Eksik değişkenler ve onları açıklayabilecek değişkenler | Çoklu atama; sonucun tam vaka analiziyle karşılaştırılması | Ana analiz düzeltiliyorsa ana tablo ve metin; duyarlılık analiziyse ek tablo |
| Yaşa göre alt grup analizi | Yaş ve her alt grupta yeterli gözlem (olay temelli sonlanımda olay) sayısı | Etkinin alt gruplar arasında farklılaşıp farklılaşmadığının etkileşim terimiyle doğrudan sınanması | Ek tablo; önceden tanımlı değilse keşfedici olarak raporlanır |
| Alternatif model değerlendirmesi | Mevcut modelin varsayım kontrollerine yetecek veri (örneğin artık grafikleri ve orantılı hazard sınaması) | Alternatif modelin uygulanıp sonuçların karşılaştırılması | Mevcut modelin varsayımı ihlal edildiyse ana tablo, özet ve tartışma güncellenir; ihlal yoksa duyarlılık analizi olarak ek tablo |
Tablo temsilidir; her satır gerçek hakem raporundaki bir talebe göre doldurulur.
Neden bu kadar titiz olmak gerekiyor?
Revizyon aşaması, seçici raporlamanın kolayca oluşabildiği bir aşamadır. Analiz yolları çoğalıyor, sonuçlar görülüyor ve en iyi görünen sonucun yazılması cazip hâle geliyor.
Bu eğilim ölçülmüş durumda. Kanada'da kamu fonuyla desteklenen ve titiz hakem sürecinden geçmiş 48 randomize çalışmanın protokolleri, 68 yayınla karşılaştırıldı ve 1.402 sonlanım incelendi. Çalışma başına etkililik sonlanımlarının ortancada %31'i, zarar sonlanımlarının %59'u meta-analize dâhil edilemeyecek kadar eksik raporlanmıştı. İstatistiksel olarak anlamlı etkililik sonlanımlarının tam raporlanma olasılığı, anlamsız olanlara göre belirgin biçimde yüksekti (OR 2,7; %95 GA 1,5–5,0). Dahası, çalışmaların %40'ında protokoldeki birincil sonlanım ile yayındaki birincil sonlanım birbirinden farklıydı (Chan ve ark., CMAJ 2004; PMID: 15451835).
Revizyonun kendi kaydı olmalı
Yanıt mektubu yalnız hakemi ikna eden bir metin değil, aynı zamanda bir değişiklik kaydı. Hangi analizin protokolde olduğu, hangisinin revizyonda eklendiği ve hangisinin sonuçlar görüldükten sonra tanımlandığı mektupta ayırt edilebilir olmalı. Bu ayrım yazıldığında hakem talebi yerine getirilmiş olur; yazılmadığında aynı analiz, ileride sorulacak bir soruya dönüşür.
İstatistiksel revizyonun altı tipik sorunu
Hakem raporlarında farklı cümlelerle ifade edilse de, istatistik kaynaklı talepler pratikte altı başlıkta toplanır.
| Sorun | Hakem nasıl sorar | Yanıtın dayanması gereken şey |
|---|---|---|
| Analiz popülasyonu | "Tablo 2'deki n neden akış şemasından farklı?" | Paydaların, dışlananların ve eksik gözlemlerin birbiriyle tutarlı biçimde açıklanması |
| Model varsayımları | "Orantılı hazard varsayımı sınandı mı?" | Hangi yöntemle değerlendirildiği ve ihlal varsa ne yapıldığı; "test edildi" tek başına yeterli değil |
| Değişken seçimi | "Tüm başlangıç değişkenlerini modele ekleyin" | Tahmin edilen parametre sayısı, olay sayısı ve aşırı uyum riski; önceden belirlenmiş kovaryatların korunması |
| Eksik veri | "Eksik verileri nasıl ele aldınız?" | Ne kadarının, kimlerde ve neden eksik olduğu; imputasyon yapıldıysa modeli ve sayısı |
| Alt grup | "Kadınlarda etki farklı mı?" | Etkileşim testi ve güven aralığı; iki alt gruptaki p değerinin karşılaştırılmaması |
| Sonuç dili | "Bu ifade veriden fazlasını söylüyor" | Tasarımın izin verdiği çıkarım düzeyi: ilişki mi, öngörü mü, nedensellik mi? |
Üçüncü satırdaki talep sık geliyor ve çoğu zaman gerekçe gösterilerek geri çevrilmeli. Başlangıçta p < 0,05 çıkan değişkenleri modele almak yaygın bir alışkanlık; ancak bu, model seçimini sonuçlara bağlıyor. Yanıt, önceden belirlenmiş prognostik kovaryatların korunduğunu ve bunun gerekçesini açıklamalı; parametre sayısı ile olay sayısı ilişkisi için örneklem ve model karmaşıklığı yazımıza bakılabilir.
Dördüncü ve beşinci satırların ayrıntısını çoklu imputasyon model kurulumu ve alt grup analizi ve etkileşim testi yazılarında ele aldık; ikisi de revizyon aşamasında en çok soru alan konular.
Sonuç değişirse ne yapılır?
Duyarlılık analizinin amacı ana sonucun kararlılığını göstermek değil, kararlılığını sınamak. İkisi farklıdır; birincisi sonucu bildiğinizi, ikincisi bilmediğinizi varsayar.
Sonuç değişmediğinde sade bir cümle yeterlidir; analizin, ana bulgunun ilgili varsayıma duyarlı olmadığını gösterdiği yazılır. Sonuç değiştiğinde ise bunu saklamak yerine yazmak gerekiyor; hangi varsayım değiştiğinde sonucun ne yönde kaydığı, makalenin sınırlılık bölümünün en değerli cümlesi olabiliyor.
Özellikle kaçınılması gereken bir ifade var: "Duyarlılık analizi ana sonucumuzu doğruladı." Bu cümle çoğu zaman yalnız p değerinin yine eşiğin altında kaldığını anlatıyor. Etki tahmininin ne kadar kaydığı ve güven aralığının ne kadar genişlediği gösterilmeden "doğrulandı" demek, okuyucuya olduğundan fazla kesinlik veriyor.
Yanıt mektubunda üç kategorinin gösterimi
Aynı yanıt mektubunda üç farklı sonuç birbirinden ayrılabilir biçimde yazılmalı:
- Düzeltilen ana analiz: eski değer, yeni değer, düzeltmenin nedeni ve makalede güncellenen tüm yerler (özet, tablo, şekil, tartışma) tek tek listelenir.
- Eklenen duyarlılık analizi: hangi varsayımı sınadığı, sonucun ana analizden ne kadar farklılaştığı ve makalenin neresine (genellikle ek dosya) yerleştirildiği belirtilir.
- Keşfedici analiz: sonuçlar görüldükten sonra tanımlandığı açıkça yazılır, güven aralığıyla sunulur ve tartışmada doğrulama gerektiren bulgu olarak nitelenir.
Revizyon sürecini yönetmeye dair güncel öneriler sunan, editöre mektup türünde bir yazı da var (Shankar ve ark., Clin Kidney J 2026; PMID: 41929580).
Gizlilik notu
Yayımlanmamış makaleyi, hakem raporunu veya hasta düzeyindeki veriyi halka açık üretken yapay zekâ araçlarına yüklemek gizlilik ve veri koruma sorunu doğurabiliyor. Bu konuyu hasta verisi ve yapay zekâ yazımızda ayrıntılı ele aldık.
Kategori kararı analizden önce verilir
Hakemin ek analiz talebi, çoğu zaman bir tehdit değil bir soru: "Bu sonuç ne kadar sağlam?" Sorunun kendisi meşru. Riskli olan, kategori kararının analiz çalıştırılmadan önce değil, sonuca bakıldıktan sonra verilmesidir.
Bu kararı (düzeltme mi, duyarlılık mı, yeni hipotez mi) analizden önce vermek hem yanıt mektubunu netleştiriyor hem de makaleyi ikinci turda gelecek daha zor sorulardan koruyor.
Revizyon sürecinde istenen ek analizlerin yürütülmesi ve sonuçların yeniden üretilebilir biçimde raporlanması hakem revizyonunda istatistik desteği kapsamında; yanıt mektubundaki istatistikle ilgili maddelerde de rehberlik ediyoruz. Yanıt mektubunun bütün olarak yapılandırılması ise hakem yanıtı rehberliği kapsamında. Hakem raporunuzu başvuru formu üzerinden paylaşabilirsiniz.
Kullanılan kaynaklar
- Chan AW, Krleža-Jerić K, Schmid I, Altman DG. Outcome reporting bias in randomized trials funded by the Canadian Institutes of Health Research. CMAJ. 2004;171(7):735-40. PMID 15451835 · DOI
- Shankar M, Hassanein M, Woywodt A. Turning major revision into opportunity: 10 tips to navigate peer review after manuscript submission. Clin Kidney J. 2026;19(4):sfag066. PMID 41929580 · DOI