Preklinik bir çalışmada, örneğin yeni bir ilaç adayının anti-inflamatuar etkisi fare modelinde test edilecekse, protokol hazır olsa bile projenin fiilen başlaması HADYEK onayına bağlı. Onay olmadan deneye başlanamıyor ve kurumun hayvan ünitesi hayvan vermiyor; dergiler de yayın için genellikle etik kurul onayını ve onay numarasını istiyor. Kısaca onay, deneyin ön koşulu.
Başvurunun kendisi karmaşık değil, ama birkaç kural atlandığında ya ret ya da ciddi zaman kaybı geliyor. Sürecin yasal dayanağı 2014 tarihli Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik, bilimsel dayanağı ise Russell ve Burch'ün 1959'da tanımladığı 3R ilkesi.
HADYEK nedir ve neden zorunlu?
HADYEK, Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulunun kısaltması. Türkiye'de hayvan deneyi yapan her kurum (üniversite, araştırma merkezi, şirket) kendi HADYEK'ini kurmak zorunda; bu kurullar hayvan kullanılan tüm protokolleri değerlendirip onaylıyor. Onay olmadan kurumun deney hayvanı ünitesi işlem yapmıyor; yayın aşamasında da dergiler onay numarasını istiyor. Bu yüzden onay, sürecin en başında, protokol netleşir netleşmez gündeme geliyor.
3R ilkeleri başvuruyu nasıl şekillendirir?
3R ilkesi HADYEK başvurusunun merkezinde; Russell ve Burch'ün 1959'da tanımladığı bu üç ilke, o günden bu yana hayvan deneyleri etik kurullarının temel referansı (Russell ve Burch, 1959). Başvuru, her ilkenin çalışmaya özgü nasıl uygulandığını göstermek zorunda.
Üç ilke somut örneklerle netleşiyor. Replacement (yerine koyma): "In vitro model yok, çünkü çalışılan süreç doku bütünlüğü gerektiriyor; kan-beyin bariyeri geçişi yalnızca in vivo modelle test edilebiliyor." Reduction (azaltma): "İki grup için Cohen's d=0,8, alfa=0,05 (iki yönlü bağımsız t testi), güç=0,80 ile grup başına en az 26 (toplam 52) fare gerekiyor; kayıp payıyla her grupta 30 fare kullanılıyor." Bu hesabın adımlarını örneklem büyüklüğü hesaplama yazısında ele alıyoruz. Refinement (iyileştirme): "İzofluran %2-3 inhalasyonla cerrahi öncesinde uygulanacak; ameliyat sonrası analjezi için buprenorfin 0,05–0,1 mg/kg, subkütan; ilk tekrar 4–8 saat sonra, ardından 8–12 saatte bir (kurumun veteriner formülerine göre)." 3R bölümünü genel ifadelerle geçiştirmek ("standart koşullar uygulanacak") ret nedenlerinden biri olabiliyor.
Başvuru adım adım nasıl işler?
HADYEK başvuru akışı
Kurumun HADYEK'i belirlenir
Kurumun HADYEK'i, Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı Hayvan Deneyleri Merkezi Etik Kurulunun (HADMEK) onaylı HADYEK listesinde yer alır; iletişim bilgisi buradan alınır.
Başvuru formu edinilir
Her HADYEK kendi formunu hazırlar; yönetmelik formda bulunması gereken 19 zorunlu kalemi sayar. Proje özeti, hayvan türü ve sayısı, 3R uygulaması, anestezi-analjezi ve veri analizi bunlardan bazıları.
Protokol ayrıntılı yazılır
Araştırma sorusu, hayvan türü ve sayısı, prosedür, anestezi/analjezi, ötenazi yöntemi ve 3R uygulaması net yazılır; belirsizlik sık görülen bir ret nedeni.
Güç analizi eklenir
Yönetmelik, “bilimsel olarak anlamlı sonuç verebilecek en az sayıda hayvan” kullanılmasını ve veri analiz usullerinin yazılmasını ister; bu sayıyı gerekçelendirmenin olağan yolu güç analizidir ve G*Power çıktısını eklemek gerekçeyi somutlaştırır.
CV'ler ve kurumsal onay hazırlanır
Ekip özgeçmişleri hazırlanır, bölüm başkanı ya da dekan onayı alınır; hayvanlara işlem uygulayacak ekip üyelerinin Deney Hayvanları Kullanım Sertifikası zorunludur, yurt dışı belgelerin denkliğine HADMEK karar verir.
Başvuru yapılır, toplantı beklenir
Çevrimiçi ya da fiziksel başvuru yapılır; kurullar en az ayda bir toplanır ve yönetmeliğe göre karar en geç 40 iş günü içinde bildirilir (karmaşık projelerde bir kez 15 iş günü uzatılabilir).
Revizyon aynı gün yanıtlanır
Kurul bir detay isterse hızlı yanıt, süreci bir toplantı kaybetmeden ilerletir.
Hayvan siparişi onaydan sonra veriliyor ve teslim 1-2 hafta sürüyor, dolayısıyla toplamda 5-8 haftalık, revizyon çıkarsa daha uzun bir plan gerçekçi oluyor.
Hangi belgeler gerekiyor?
| Belge | İçerik |
|---|---|
| Başvuru Formu | HADYEK'in standart formu, tüm bölümler dolu |
| Araştırma Protokolü | Amaç, yöntem, hayvan sayısı, prosedürler, istatistik planı |
| Güç Analizi Raporu | G*Power ya da R çıktısı, örneklem hesabı |
| Araştırmacı CV'leri | Tüm ekip üyelerinin özgeçmişi |
| Kurumsal Onay | Bölüm başkanı ya da dekan imzası |
| 3R Formu | Replacement, Reduction, Refinement açıklaması |
| Ötenazi Protokolü | Hangi yöntem, hangi ilaç, doz |
Bazı HADYEK'ler ek belge de isteyebiliyor: hayvan bakım tesisi uygunluk belgesi, finans kaynağı belgesi (TÜBİTAK kabulü, BAP onayı).
En sık hangi hatalar yapılıyor?
Ötenazi yöntemini belirsiz bırakmak. "Deney sonunda ötenazi yapılacak" yetmiyor; yöntemin yazılması gerekiyor: "CO₂ inhalasyonu (kademeli doldurmayla, dakikada hazne hacminin %30–70'i oranında akış; solunum durduktan sonra en az 1 dakika sürdürülür) ya da pentobarbital aşırı dozu (150 mg/kg, intraperitoneal)." Danışmanlık deneyimimizde bir doktora öğrencisinin başvurusu yalnızca bu eksiklik yüzünden geri döndü ve öğrenci bir ay kaybetti. Hayvan sayısını aralıkla vermek. "10-20 fare arası" geçersiz; sabit bir sayı ve bu sayının gerekçesi (genellikle güç analizi) gerekiyor, pilot çalışmada "pilot aşamada 6 fare, ana çalışma için ayrı başvuru" denilebiliyor. 3R'yi geçiştirmek. Her ilkeye çalışmaya özgü açıklama bekleniyor, genel ifadeler yetmiyor. Hayvan refahını atlamak. Kurul yalnız deney anını değil tüm süreçteki refahı soruyor: kafes büyüklüğü, su ve yem erişimi, ışık döngüsü (12:12), zenginleştirme. Başvuruyu son dakikaya bırakmak. Süreç deneyimimize göre çoğu zaman 4-6 hafta sürüyor; yönetmelik kararın en geç 40 iş günü içinde bildirilmesini öngörüyor, karmaşık ya da birden çok bilim dalını ilgilendiren projelerde kurul bu süreyi bir kez, en çok 15 iş günü uzatabiliyor. Tez ya da proje takvimi varsa en az üç ay önceden başvurmak, revizyon çıktığında takvimi kurtarıyor.
Uyarı
HADYEK ayrıntı ister; yalnız "ne yapılacak" sorusunun değil, "nasıl yapılacak" sorusunun da cevabını bekler. Anestezi için "gerekirse anestezi veririz" değil, "İzofluran %2-3, inhalasyonla, cerrahi öncesinde" gibi bir ifade yazılır. İnsancıl sonlandırma ölçütü (humane endpoint), örneğin %20'yi aşan kilo kaybı, hareket edememe ya da ağır solunum sıkıntısı, protokolde açıkça belirtilir.
İnsan etik kurulundan farkı ne?
Hem insan hem hayvan çalışması yürüten araştırmacılar için iki sürecin ayrımı önemli.
| Kriter | İnsan Etik Kurulu | HADYEK |
|---|---|---|
| Onam Formu | Zorunlu (istisnalarını etik kurul onaylar) | Yok |
| 3R İlkesi | Yok | Zorunlu |
| Güç Analizi | Örneklem gerekçesi beklenir (ilaç klinik araştırmalarında zorunlu) | Sayının gerekçesi zorunlu (genellikle güç analiziyle) |
| Ötenazi Protokolü | Yok | Zorunlu |
| Hayvan Refahı | Yok | Ayrıntılı açıklanır |
| Revizyon sıklığı (deneyimimize göre) | Orta | Yüksek (ayrıntı eksikliği sık) |
İnsan çalışmalarında en kritik belge onam formu; HADYEK'te ise 3R ve ötenazi protokolü öne çıkıyor. İnsan çalışmalarına yönelik süreci etik kurul başvuru rehberi yazısında ele alıyoruz.
Hangi özel durumlar var?
Çok merkezli hayvan deneyleri: farklı üniversitelerde deney yapılacaksa her merkezin HADYEK'inden ayrı onay gerekiyor (saha araştırmalarında tek HADYEK onayı yeterli); başvuruların nasıl yürütüleceğini kurum yönergeleri belirliyor. Transgenik hayvanlar: genetiği değiştirilmiş hayvan kullanımında HADYEK iznine ek olarak Biyogüvenlik Kanunu yükümlülükleri geçerli; araştırma amaçlı her GDO kullanımında kapalı alanda kullanım koşullarını ve standartlarını karşılamak ve faaliyet ile sonucu hakkında Bakanlığa bilgi vermek zorunlu, hayvan yurt dışından getirilecekse ayrıca Tarım ve Orman Bakanlığı izni gerekiyor (5977 sayılı Kanun m.3/11). Büyük hayvanlar (köpek, maymun, domuz): "bu tür neden zorunlu?" sorusu ağır basıyor ve alternatif model olmadığını güçlü gerekçeyle göstermek gerekiyor; insan dışı primatlar ancak istisnai durumda ve başka türle yapılamayacağı bilimsel olarak gösterilirse kullanılabiliyor. İnvaziv prosedürler: her invaziv işlem için anestezi (ilaç, doz, süre), analjezi ve ameliyat sonrası bakım ile insancıl sonlandırma ölçütü ayrıntılı yazılıyor.
Onaydan sonra ne yapılıyor?
Onay geldiğinde birkaç adım var: onay numarasını not etmek (sipariş, yayın ve raporlarda gerekiyor), geçerlilik süresini kontrol etmek (süreyi kurul belirliyor, yasal üst sınır beş yıl), onaylı protokolün dışına çıkmamak ve değişiklik gerekirse ek başvuru yapmak, deney boyunca kayıt tutmak (HADYEK denetim yapabiliyor). Çalışma bitince kurul projeyi geriye dönük olarak değerlendirebiliyor; insan dışı primat kullanılan ya da şiddetli olarak sınıflandırılan prosedür içeren projelerde bu değerlendirme zorunlu.
HADYEK onayı olmadan yayınlanır mı?
Etik kurul onayı isteyen dergilerde yayımlanmıyor; onaysız deneye zaten başlanamıyor. Uluslararası dergiler hayvan deneyleri için etik kurul onayını şart koşuyor; yöntem bölümünde onay ve numara belirtilmezse makale hakeme gitmeden editör aşamasında reddedilebiliyor (desk rejection). Bazı dergiler kabulden sonra onay belgesinin bir örneğini de istiyor. Onaysız yürütülmüş bir çalışmayı, etik kurul onayı isteyen dergiler niteliği ne olursa olsun kabul etmiyor; onaysızlık yayımdan sonra ortaya çıkarsa dergi makaleyi geri çekebiliyor. Raporlama tarafında ise ARRIVE 2.0 kılavuzu, hayvan araştırmalarının yayında hangi bilgileri içermesi gerektiğini "Essential 10" listesiyle tanımlıyor (Percie du Sert ve ark., 2020; doi:10.1371/journal.pbio.3000410).
Model İstatistik olarak preklinik çalışmalarda etik kurul dosyası hazırlığı ve güç analizi aşamalarında araştırmacılara rehberlik ediyoruz; protokolün ve hayvan refahının sorumluluğu araştırma ekibine aittir.
Not: Süreler, belge listesi ve prosedür kuruma ve mevzuat güncellemelerine göre değişebilir. Bağlayıcı bilgi için başvurulan HADYEK'in kendi yönergesi ve güncel Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik esas alınır.
Kullanılan kaynaklar
- Russell WMS, Burch RL. The Principles of Humane Experimental Technique. London: Methuen; 1959. (3R ilkesinin kaynağı)
- Percie du Sert N, Hurst V, Ahluwalia A, ve ark. The ARRIVE guidelines 2.0: updated guidelines for reporting animal research. PLoS Biol. 2020;18(7):e3000410. PMID 32663219 · DOI
- T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı (bugün Tarım ve Orman Bakanlığı). Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik. Resmî Gazete, 15.02.2014, Sayı 28914. mevzuat.gov.tr
- American Veterinary Medical Association. AVMA Guidelines for the Euthanasia of Animals: 2020 Edition. Schaumburg (IL): AVMA; 2020.
- 5977 sayılı Biyogüvenlik Kanunu. Resmî Gazete, 26.03.2010, Sayı 27533.