Preklinik bir çalışmada — diyelim ki yeni bir ilaç adayının anti-inflamatuar etkisini fare modelinde test etmek — protokol hazır olsa bile projenin fiilen başlaması tek bir şarta bağlı: HADYEK onayı. Onay olmadan deney hayvanı sipariş edilemiyor, kurumun hayvan ünitesi hayvan vermiyor, hiçbir dergi çalışmayı değerlendirmiyor ve TÜBİTAK ya da BAP gibi fonlar projeyi desteklemiyor. Kısaca onay, deneyin ön koşulu.
Başvurunun kendisi karmaşık değil, ama birkaç kural atlandığında ya ret ya da ciddi zaman kaybı geliyor. Sürecin dayandığı çerçeve de bellidir: yasal olarak 2014 tarihli Hayvan Deneyleri Etik Kurulları Yönetmeliği, bilimsel olarak ise Russell ve Burch'ün 1959'da tanımladığı 3R ilkesi.
HADYEK nedir ve neden zorunlu?
HADYEK, Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulları'nın kısaltması. Türkiye'de hayvan deneyi yapan her kurum — üniversite, araştırma merkezi, şirket — kendi HADYEK'ini kurmak zorunda; bu kurullar hayvan kullanılan tüm protokolleri değerlendirip onaylıyor. Onay olmadan resmî tedarikçiler hayvan vermiyor, kurumun deney hayvanı ünitesi işlem yapmıyor, dergiler makaleyi değerlendirmeye almıyor ve kamu fonları projeyi kabul etmiyor. Bu yüzden onay, sürecin en başında, protokol netleşir netleşmez gündeme geliyor.
3R ilkeleri başvuruyu nasıl şekillendirir?
3R ilkesi HADYEK başvurusunun merkezinde; Russell ve Burch'ün 1959'da tanımladığı bu üç ilke, o günden bu yana hayvan deneyleri etik kurullarının temel referansı (Russell ve Burch, 1959). Başvuru, her ilkenin çalışmaya özgü nasıl uygulandığını göstermek zorunda.
Üç ilke somut örneklerle netleşiyor. Replacement (yerine koyma): "In vitro model yok, çünkü çalışılan süreç doku bütünlüğü gerektiriyor; kan-beyin bariyeri geçişi yalnızca in vivo modelle test edilebiliyor." Reduction (azaltma): "İki grup için Cohen's d=0,8, alfa=0,05, güç=0,80 ile grup başına en az 26 (toplam 52) fare gerekiyor; kayıp payıyla her grupta 30 fare kullanılıyor." Bu hesabın adımlarını örneklem büyüklüğü hesaplama yazısında ele alıyoruz. Refinement (iyileştirme): "İzofluran %2-3 inhalasyonla cerrahi öncesinde uygulanacak; ameliyat sonrası analjezi için buprenorfin 0,05 mg/kg, subkütan, 12 saat arayla." 3R bölümünü genel ifadelerle geçiştirmek ("standart koşullar uygulanacak") en sık ret nedenlerinden biri.
Başvuru adım adım nasıl işler?
Hayvan siparişi onaydan sonra veriliyor ve teslim 1-2 hafta sürüyor, dolayısıyla toplamda 6-8 haftalık bir plan gerçekçi oluyor.
Hangi belgeler gerekiyor?
| Belge | İçerik |
|---|---|
| Başvuru Formu | HADYEK'in standart formu, tüm bölümler dolu |
| Araştırma Protokolü | Amaç, yöntem, hayvan sayısı, prosedürler, istatistik planı |
| Güç Analizi Raporu | G*Power ya da R çıktısı, örneklem hesabı |
| Araştırmacı CV'leri | Tüm ekip üyelerinin özgeçmişi |
| Kurumsal Onay | Bölüm başkanı ya da dekan imzası |
| 3R Formu | Replacement, Reduction, Refinement açıklaması |
| Ötenazi Protokolü | Hangi yöntem, hangi ilaç, doz |
Bazı HADYEK'ler ek belge de isteyebiliyor: hayvan bakım tesisi uygunluk belgesi, FELASA sertifikası, finans kaynağı belgesi (TÜBİTAK kabulü, BAP onayı).
En sık hangi hatalar yapılıyor?
Ötenazi yöntemini belirsiz bırakmak. "Deney sonunda ötenazi yapılacak" yetmiyor; yöntemin yazılması gerekiyor: "CO₂ inhalasyonu (kademeli konsantrasyon artışıyla, 30 saniyede %70) ya da pentobarbital aşırı dozu (150 mg/kg, intraperitoneal)." Bir doktora başvurusu yalnızca bu eksiklik yüzünden reddedilip bir ay kaybetti. Hayvan sayısını aralıkla vermek. "10-20 fare arası" geçersiz; sabit bir sayı ve güç analizi gerekiyor, pilot çalışmada "pilot aşamada 6 fare, ana çalışma için ayrı başvuru" denilebiliyor. 3R'yi geçiştirmek. Her ilkeye çalışmaya özgü açıklama bekleniyor, genel ifadeler yetmiyor. Hayvan refahını atlamak. Kurul yalnız deney anını değil tüm süreçteki refahı soruyor: kafes büyüklüğü, su ve yem erişimi, ışık döngüsü (12:12), zenginleştirme. Başvuruyu son dakikaya bırakmak. Süreç 4-6 hafta; tez ya da proje takvimi varsa en az iki ay önceden başvurmak, revizyon çıktığında takvimi kurtarıyor.
Uyarı
HADYEK ayrıntı ister: "yapılacak" değil "nasıl yapılacak" beklenir. Anestezi için "gerekirse anestezi veririz" değil, "İzofluran %2-3, inhalasyonla, cerrahi öncesinde" gibi bir ifade yazılır. İnsancıl sonlandırma ölçütü (humane endpoint) — örneğin %20'yi aşan kilo kaybı, hareket edememe, ağır solunum sıkıntısı — protokolde açıkça belirtilir.
İnsan etik kurulundan farkı ne?
Hem insan hem hayvan çalışması yürüten araştırmacılar için iki sürecin ayrımı önemli.
| Kriter | İnsan Etik Kurulu | HADYEK |
|---|---|---|
| Onam Formu | Zorunlu (her katılımcı imzalar) | Yok |
| 3R İlkesi | Yok | Zorunlu |
| Güç Analizi | Önerilir | Zorunlu |
| Ötenazi Protokolü | Yok | Zorunlu |
| Hayvan Refahı | Yok | Ayrıntılı açıklanır |
| Revizyon sıklığı | Orta | Yüksek (detay eksikliği sık) |
İnsan çalışmalarında en kritik belge onam formu; HADYEK'te ise 3R ve ötenazi protokolü öne çıkıyor. İnsan çalışmalarına yönelik süreci etik kurul başvuru rehberi yazısında ele alıyoruz.
Hangi özel durumlar var?
Çok merkezli hayvan deneyleri: farklı üniversitelerde deney yapılacaksa her merkezin HADYEK'inden ayrı onay gerekiyor; koordinatör merkez ana başvuruyu yapıyor, diğerleri dış merkezli araştırma olarak başvuruyor. Transgenik hayvanlar: genetiği değiştirilmiş fare kullanımında HADYEK'e ek olarak Biyogüvenlik Kurulu onayı da gerekiyor ve süreç 4-6 hafta daha uzuyor. Büyük hayvanlar (köpek, maymun, domuz): küçük kemiriciler dışındaki türlerde denetim çok daha sıkı, "bu tür neden zorunlu?" sorusu ağır basıyor ve alternatif model olmadığını güçlü gerekçeyle göstermek gerekiyor. İnvaziv prosedürler: her invaziv işlem için anestezi (ilaç, doz, süre), analjezi ve ameliyat sonrası bakım ile insancıl sonlandırma ölçütü ayrıntılı yazılıyor.
Onaydan sonra ne yapılıyor?
Onay geldiğinde birkaç adım izleniyor: onay numarası not ediliyor (sipariş, yayın ve raporlarda gerekiyor); geçerlilik süresi kontrol ediliyor (genelde 2-3 yıl, dolmadan yenileniyor); onaylı protokolün dışına çıkılmıyor, değişiklik gerekirse ek başvuru yapılıyor; deney boyunca kayıt tutuluyor (HADYEK denetim yapabiliyor); çalışma bitince kurula tamamlanma raporu veriliyor.
HADYEK onayı olmadan yayınlanır mı?
Yayınlanmıyor. Uluslararası dergiler hayvan deneyleri için etik kurul onayını şart koşuyor; yöntem bölümünde onay ve numara belirtilmezse makale hakeme bile gitmeden editör masasından ret (desk rejection) alıyor. Bazı dergiler kabulden sonra onay belgesinin bir örneğini de istiyor. Onaysız yürütülen çalışma, niteliği ne olursa olsun yayımlanamıyor; yayımlandıktan sonra tespit edilirse makale geri çekiliyor. Raporlama tarafında ise ARRIVE 2.0 kılavuzu, hayvan araştırmalarının yayında hangi bilgileri içermesi gerektiğini "Essential 10" listesiyle tanımlıyor (Percie du Sert ve ark., 2020; doi:10.1371/journal.pbio.3000410).
Model İstatistik olarak preklinik çalışmalarda etik kurul dosyası hazırlığı ve güç analizi aşamalarında araştırmacılara rehberlik ediyoruz; protokolün ve hayvan refahının sorumluluğu araştırma ekibine aittir.
Not: Süreler, belge listesi ve prosedür kuruma ve mevzuat güncellemelerine göre değişebilir. Bağlayıcı bilgi için başvurulan HADYEK'in kendi yönergesi ve güncel Hayvan Deneyleri Etik Kurulları Yönetmeliği esas alınır.
Kullanılan kaynaklar
- Russell WMS, Burch RL. The Principles of Humane Experimental Technique. London: Methuen; 1959. (3R ilkesinin kaynağı)
- Percie du Sert N, Hurst V, Ahluwalia A, ve ark. The ARRIVE guidelines 2.0: updated guidelines for reporting animal research. PLoS Biol. 2020;18(7):e3000410. PMID 32663219 · DOI
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik (2014). mevzuat.gov.tr