Bir araştırmacı uyku üzerine çalışma tasarlarken, protokole bir uyku ölçeği eklemek çoğu zaman doğal bir refleks. Asıl ikilem, hangisinin ekleneceği sorusuyla başlıyor. Literatüre bakıldığında Pittsburgh Uyku Kalitesi İndeksi (PUKİ), Epworth Uykululuk Ölçeği (ESS), Uykusuzluk Şiddeti İndeksi (ISI) ve daha pek çok ölçek karşımıza çıkıyor; hepsinin adında bir biçimde "uyku" geçtiği için, aralarında ölçtükleri şey bakımından ciddi bir fark olmadığı sanılabiliyor. Bir meslektaşın kullandığı ölçek görülüp aynısı alınıyor ya da en çok atıf alan hangisiyse ona yöneliniyor.
Oysa bu üç ölçek birbirinin alternatifi değil. Üç ayrı kavramı ölçüyorlar ve doğru seçim, "hangisi daha iyi" sorusundan değil, "çalışmam hangi soruyu soruyor" sorusundan çıkıyor. Yanlış eşleştirme, teknik olarak kusursuz bir analizin bile baştan yanlış şeyi ölçmesine yol açabiliyor.
Üç ölçek, üç farklı kavram
En yalın biçimde söylenirse, PUKİ genel uyku kalitesini, Epworth gündüz aşırı uykululuğunu, ISI ise uykusuzluğun şiddetini ölçer.
| Özellik | PUKİ | Epworth (ESS) | ISI |
|---|---|---|---|
| Ne ölçer | Genel uyku kalitesi | Gündüz aşırı uykululuğu | Uykusuzluk şiddeti |
| Geliştiren | Buysse (1989) | Johns (1991) | Morin |
| Türkçe geçerlik | Ağargün ve ark. (1996) | Ağargün ve ark. (1999) | Boysan ve ark. (2010) |
| Madde / yapı | 7 bileşen | 8 madde | 7 madde |
| Puan aralığı | 0–21 | 0–24 | 0–28 |
| Zaman penceresi | Son 1 ay | Genel eğilim | Son 2 hafta (bazı sürümlerde son ay) |
| Ne zaman | Uyku kalitesi izlemi | Apne, aşırı uykululuk | Uykusuzluk / girişim |
Bu üç kavram günlük dilde iç içe geçse de klinik olarak ayrı durumlar. Kötü uyku kalitesi olan biri gündüz aşırı uykulu olmayabilir; gündüz sürekli uyuklayan birinin gece uykuya dalmakta hiç zorluğu olmayabilir; şiddetli uykusuzluk yaşayan biri ise gece uyuyamadığı hâlde gündüz paradoksal biçimde uykulu olmayabilir. Üç ölçek tam da bu ayrımları yakalamak için farklı sorular soruyor ve farklı pencerelerden bakıyor. Üçü de öz-bildirime dayanan tarama ve araştırma aracıdır; tek başlarına tanı koymaz, klinik değerlendirmenin yerini tutmaz.
PUKİ: genel uyku kalitesi
Pittsburgh Uyku Kalitesi İndeksi, son bir aydaki uyku kalitesini çok boyutlu biçimde değerlendiren bir öz-bildirim ölçeği. Buysse ve arkadaşları tarafından 1989'da geliştirildi, Türkçe geçerlik ve güvenirliği Ağargün, Kara ve Anlar tarafından 1996'da yapıldı. Yedi bileşen üzerinden tek bir toplam puan veriyor; puan 0 ile 21 arasında değişiyor ve 5 puanın üzeri kötü uyku kalitesine işaret ediyor.
Güçlü yanı, uyku kalitesine tek bir açıdan değil; süre, latans, etkinlik, bozukluklar ve gündüz işlevselliği dâhil birden çok boyuttan bakması. Uyku kalitesinin genel bir göstergesi gerektiğinde, özellikle uyku doğrudan ana ilgi alanı olmadığında ama bir değişken olarak izlenmek istendiğinde tercih edilebiliyor. Puanlamanın inceliklerini PUKİ puanlama rehberi içinde, hesabın kendisini ise PUKİ hesaplayıcı ile ele alıyoruz.
Epworth Uykululuk Ölçeği (ESS): gündüz uykululuğu
Epworth Uykululuk Ölçeği, adının da işaret ettiği gibi, gündüz uykululuğunu ölçer; daha doğrusu, kişinin gün içindeki çeşitli durumlarda uyuklama eğilimini. Ölçeği Johns 1991'de geliştirdi, Türkçe geçerlik çalışmasını Ağargün ve arkadaşları 1999'da yaptı. Sekiz farklı günlük durumda uyuklama olasılığını sorgular; her madde 0 ile 3 arasında puanlanır ve toplam puan 0 ile 24 arasında değişir. Yüksek puan, artmış gündüz uykululuğunu gösterir; puanı yorumlamak için literatürde önerilen kesim noktaları bulunur.
Bu ölçek, uyku kalitesinin tümünü değil, özellikle aşırı gündüz uykululuğunu hedeflediği için farklı bir araştırma sorusuna hizmet ediyor. Uyku apnesi, narkolepsi ve gündüz işlevselliğini bozan aşırı uykululuk durumlarının tarandığı çalışmalarda öne çıkıyor. Bir hastanın gece uykusu yeterli görünse bile gündüz sürekli uyuklaması, böyle bir ölçekle öz-bildirim düzeyinde yakalanabiliyor; nesnel ölçüm için uyku laboratuvarındaki çoklu uyku latansı testi kullanılıyor.
ISI (Uykusuzluk Şiddeti İndeksi): uykusuzluk
Uykusuzluk Şiddeti İndeksi, doğrudan uykusuzluğun (insomnia) varlığını ve şiddetini değerlendirir. Morin tarafından geliştirilen ölçeğin Türkçe geçerlik çalışması Boysan ve arkadaşları tarafından 2010'da yapıldı. Yedi maddeden oluşur ve toplam puan 0 ile 28 arasında değişir; puan arttıkça uykusuzluğun şiddeti artar ve toplam puanı yorumlamak için klinik olarak önemsiz düzeyden şiddetli uykusuzluğa uzanan eşik bantları önerilmiştir.
ISI'yi diğer ikisinden ayıran nokta, odağını uykuya dalma ve sürdürme güçlüğü, erken uyanma, bunlardan duyulan memnuniyetsizlik ve günlük yaşama etkisini kapsayan doğrudan uykusuzluk belirtilerine vermesi. Yaygın kullanılan formu ayrıca son iki haftaya bakıyor (bazı sürümlerde son bir ay); bu iki haftalık pencere, uykusuzluğa yönelik bir girişimin etkisini izlerken işe yarıyor. Hangi pencerenin geçerli olduğunu kullanılan Türkçe formun yönergesi belirliyor. Uykusuzluğun birincil ilgi alanı olduğu, özellikle uykusuzluk tedavisi ya da bilişsel davranışçı girişim çalışmalarında doğal tercih oluyor.
Hangisini ne zaman seçmeli?
Seçim, çalışmanın sorusuyla başlıyor ve bu soru netleştiğinde ölçek çoğu zaman kendiliğinden belli oluyor.
Uyku kalitesinin genel bir göstergesi gerekiyorsa, örneğin bir kronik hastalığın ya da tedavinin uyku üzerindeki genel etkisi izlenecekse, PUKİ uygun bir seçim. Asıl ilgi gündüz aşırı uykululuğundaysa, özellikle uyku apnesi ve benzeri durumların söz konusu olduğu bir örneklemde, Epworth doğru pencereyi açıyor. Uykusuzluğun kendisi araştırılıyorsa, örneğin uykusuzluk tanılı hastalarda bir girişimin etkisi ölçülecekse, ISI doğrudan o belirtiyi hedefliyor.
Karar verirken yardımcı olan basit bir test, ölçeğin baktığı zaman penceresini ve sorduğu temel soruyu çalışmanın amacıyla yan yana koymak. Son bir aylık genel kalite mi, gün içindeki uyuklama eğilimi mi, yoksa uykusuzluk belirtilerinin şiddeti mi ölçülmek isteniyor sorusunun cevabı, üç ölçek arasından doğru olanı işaret ediyor.
Birlikte kullanım ve analiz notu
Bir çalışmada birden fazla uyku ölçeği kullanmak mümkün ve bazen gerekli; örneğin hem genel uyku kalitesini hem gündüz uykululuğunu birlikte değerlendirmek isteyen bir tasarım her iki ölçeği de içerebilir. Burada dikkat edilecek nokta, ölçeklerin ayrı kavramları ölçtüğü için ayrı değişkenler olarak ele alınması; üç ölçeğin puanını tek bir "uyku skoru" altında toplamak, farklı şeyleri ölçtükleri için anlamlı olmaz.
Kaçınılması gereken hata
Farklı kavramları ölçtükleri için PUKİ, Epworth ve ISI puanları tek bir "uyku skoru" altında toplanmaz. Her ölçeği ayrı değişken olarak ele almak ve analiz planında birincil/ikincil sonlanımı baştan tanımlamak gerekiyor.
Birden fazla ölçek kullanıldığında analiz kurgusu da buna göre planlanıyor. Her ölçek için ayrı ayrı karşılaştırma yapmak, analiz planında hesaba katılmazsa çoklu karşılaştırma sorununu, yani tip I hata olasılığının şişmesini beraberinde getiriyor. Hangi ölçeğin birincil sonlanım, hangilerinin ikincil sonlanım olduğunu analiz planında baştan tanımlamak bu sorunu sınırlıyor; birden çok ölçekten doğrulayıcı sonuç çıkarılacaksa çoklu test düzeltmesi ya da hiyerarşik test sırası da plana giriyor, böyle bir düzeltme yoksa ikincil ölçekler keşifsel kalıyor. Ölçekler arası ilişkiyi incelemek de değerli olabiliyor. PUKİ ile Epworth arasındaki korelasyon zayıf (Buysse ve ark., 2008'de r = 0,16); iki ölçek ayrı boyutları ölçüyor; ISI ile PUKİ ise gece uykusu yakınmalarını paylaştığı için orta düzeyde ilişkili çıkabiliyor.
Doğru ölçeği seçmek, çalışmanın daha protokol aşamasında verilen ve sonuçların anlamını belirleyen bir karar. Yanlış ölçek, en titiz analizle bile çalışmanın asıl sorusunu cevaplayamıyor; çünkü ölçtüğü şey baştan farklı. Çalışma sorusuna uygun ölçeğin belirlenmesini ve birden fazla ölçek kullanıldığında analiz kurgusunun doğru kurulmasını araştırmacılarla birlikte şekillendiriyoruz; klinik araştırma tasarım danışmanlığı sürecinde hem ölçek seçimi hem istatistiksel planlama için yol gösteriyoruz.