Yöntem bölümünün "Veri Toplama Araçları" başlığına gelen araştırmacı, çoğu zaman burayı en kolay kısım sanır. Bir ölçek kullanılmıştır, adı yazılır, kaç maddeden oluştuğu eklenir, gerisi gelir. Oysa hakem değerlendirmesi sıklıkla tam bu noktada bir soru bırakır: Kullandığınız ölçeğin Türkçe geçerlik ve güvenirliği var mı, hangi çalışmaya dayanıyor ve kendi örnekleminizde güvenilir biçimde çalıştığını gösterebildiniz mi? Tek satırlık bir tanıtım, bu üç soruyu karşılıksız bıraktığında revizyon turu uzar.
Pittsburgh Uyku Kalitesi İndeksi (PUKİ) söz konusu olduğunda bu soruların cevabı aslında hazır; yeter ki doğru çalışmaya dayandırılsın ve ölçeğin Türkçe serüveni doğru aktarılsın. Bu ölçek, İngilizce literatürdeki adıyla Pittsburgh Sleep Quality Index (PSQI), Türkçeye sağlam bir geçerlik-güvenirlik çalışmasıyla kazandırıldı ve yöntem bölümünde gerekçelendirilmesi düşünüldüğü kadar zahmetli değil.
Ağargün 1996: Türkçe uyarlama ne gösterdi?
Ölçeğin aslı 1989'da Buysse ve arkadaşları tarafından geliştirildi (Buysse ve ark., 1989). Türkçeye uyarlanması ve psikometrik özelliklerinin Türk örnekleminde sınanması ise 1996'da Ağargün, Kara ve Anlar tarafından yapıldı ve Türk Psikiyatri Dergisi'nde yayımlandı. Bu çalışma, ölçeğin Türkçe formunun geçerli ve güvenilir biçimde kullanılabileceğini gösterdiği için, bugün Türkiye'de PUKİ kullanan hemen her makalenin dayandığı temel referanstır.
Uyarlama sürecinde ölçeğin özgün yapısı korundu: son bir aydaki uyku kalitesini değerlendiren, yirmi dört sorudan oluşan, puanlamaya on sekiz öz-bildirim maddesinin girdiği ve bu maddelerin yedi bileşene indirgendiği yapı Türkçe formda da aynı kaldı. Yani araştırmacının elindeki Türkçe PUKİ, orijinalle aynı puanlama mantığını taşıyor; uyarlama, ölçeği değiştirmek değil, Türk örnekleminde geçerli ve güvenilir çalıştığını ortaya koymak anlamına geliyordu.
Geçerlik: yapı, ölçüt ve içerik geçerliği
Geçerlik, en yalın haliyle "ölçek gerçekten ölçmek istediği şeyi mi ölçüyor?" sorusunun cevabı ve üç ayrı açıdan ele alınıyor.
| Geçerlik türü | Ne sorar | PUKİ'de göstergesi |
|---|---|---|
| Yapı | Soyut kavramı tutarlı temsil ediyor mu? | Yedi bileşen tek yapıya (uyku kalitesi) hizmet eder |
| Ölçüt | Dış bir ölçütle uyumlu mu? | 5 üzeri kesim kötü uyuyanları ayırır (≈ %89,6 / %86,5) |
| İçerik | İlgili tüm boyutları kapsıyor mu? | Yedi bileşen klinik uyku alanlarını yansıtır |
Yapı geçerliği, ölçeğin uyku kalitesi gibi soyut bir kavramı tutarlı biçimde temsil edip etmediğiyle ilgili. PUKİ'de yedi bileşenin her birinin aynı genel yapıya, yani uyku kalitesine hizmet etmesi bu geçerliğin göstergesi; bileşenlerin toplam puanla anlamlı ilişki vermesi, ölçeğin dağınık değil bütünlüklü bir yapı ölçtüğüne işaret ediyor.
Ölçüt geçerliği, ölçek puanının dışarıdan bilinen bir ölçütle uyumunu sınıyor. Buysse ve arkadaşlarının özgün çalışmasında bu, iyi ve kötü uyuyanların klinik ve laboratuvar ölçütlerine göre ayrılmasıyla test edildi; 5 kesim noktası, kötü uyuyanları ayırt etmede yaklaşık %89,6 duyarlılık ve %86,5 özgüllük gösterdi. Bu değerler ölçeğin tarama gücünü ortaya koyan, sık atıf alan bulgular.
İçerik geçerliği ise maddelerin, ölçülen kavramın ilgili tüm boyutlarını kapsayıp kapsamadığıyla ilgili. PUKİ'nin yedi bileşeni — öznel kalite, uyku latansı, süre, etkinlik, bozukluklar, ilaç kullanımı ve gündüz işlevselliği — klinik uyku değerlendirmesinde rutin olarak sorgulanan alanları yansıttığı için ölçek bu açıdan da kapsayıcı kabul ediliyor.
Güvenirlik: iç tutarlılık ve Cronbach alfa
Güvenirlik, ölçeğin tutarlı ve kararlı ölçüm yapıp yapmadığını gösteriyor ve klinik araştırmada en sık raporlanan biçimi iç tutarlılık, yani Cronbach alfa katsayısı. Alfa, bir ölçeği oluşturan maddelerin aynı yapıyı ne ölçüde uyumlu biçimde ölçtüğünü özetliyor; genel kabule göre 0,70 ve üzeri yeterli, 0,80 dolayındaki değerler ise güçlü iç tutarlılık olarak yorumlanıyor.
Özgün çalışmada yedi bileşen için Cronbach alfa 0,83 olarak bildirildi. Türkçe uyarlamada da kabul edilebilir bir iç tutarlılık elde edildi; literatürde bu değer yaygın olarak 0,80 dolayında aktarılır. Ölçeğin zamansal kararlılığı da güçlüydü; özgün çalışmada toplam puanın tekrar test güvenirliği yüksek bulundu.
Burada gözden kaçan kritik bir nokta var: Cronbach alfa, ölçeğin sabit bir özelliği değil; uygulandığı örnekleme bağlı bir değer. Ağargün ve arkadaşlarının bildirdiği katsayı, onların örneklemine ait. Sizin çalışmanızda örneklem yapısı, yaş aralığı ve klinik özellikler farklı olduğundan alfa biraz aşağıda ya da yukarıda çıkabilir. Bu yüzden uyarlama çalışmasının değerini aktarmak ile kendi verinizde iç tutarlılığı yeniden hesaplamak, birbirinin yerine geçmeyen iki ayrı adım.
Pratik öneri
Yöntem ya da bulgular bölümünde kendi örnekleminizin Cronbach alfasını ayrıca raporlayın; uyarlama çalışmasının bildirdiği değer tek başına yeterli değildir.
Faktör yapısı tartışması
Ölçeğin kaç boyuttan oluştuğu, literatürde net biçimde kapanmamış bir tartışma. Buysse ve arkadaşları PUKİ'yi tek boyutlu, yani tek bir toplam puan veren bir araç olarak tasarladı. Ancak sonraki yıllarda yapılan faktör analizlerinde tek, iki ve üç faktörlü modellerin hepsi farklı örneklemlerde savunuldu; faktör yapısının örneklemden örnekleme değiştiği görüldüğü için tek bir uzlaşı oluşmadı.
Bu tartışmanın pratik karşılığı, toplam puanı mı yoksa bileşenleri ayrı ayrı mı kullanacağınız sorusu ve bu, doğrudan analiz kararıyla ilgili. Hangi yaklaşımın ne zaman tercih edileceğini ve puanlamanın inceliklerini PUKİ puanlama rehberi içinde ele alıyoruz.
Yöntem bölümünde PUKİ nasıl raporlanır ve atıf verilir?
Sağlam bir ölçek paragrafı birkaç bilgiyi sırayla içeriyor: ölçeği kimin geliştirdiği, Türkçe geçerlik-güvenirliğini kimin yaptığı, neyi ölçtüğü, kaç madde ve bileşenden oluştuğu, puan aralığı ile kesim noktası, ve kendi örnekleminizde hesaplanan güvenirlik katsayısı. En sık yapılan eksiklik, yalnızca özgün çalışmaya atıf verip Türkçe uyarlamayı atlamak ya da tam tersi; oysa ikisi birlikte verildiğinde paragraf hem ölçeğin kökenini hem Türkçe geçerliğini gerekçelendiriyor.
Pratikte şu çatıda bir paragraf işi görür: ölçek Buysse ve arkadaşları (1989) tarafından geliştirilmiş, Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması Ağargün ve arkadaşları (1996) tarafından yapılmıştır; son bir aydaki uyku kalitesini yedi bileşende değerlendirir, toplam puan 0–21 arasında değişir ve 5'in üzeri, tanı koymayan bir tarama eşiği olarak kötü uyku kalitesine işaret eder; bu çalışmada ölçeğin Cronbach alfa katsayısı (kendi hesapladığınız değer) bulunmuştur. Bileşen puanlarını üretirken hesabın kendisini PUKİ hesaplayıcı ile yapıp ardından kendi örnekleminizde iç tutarlılığı hesaplamak, bu paragrafın son cümlesini de güvenli biçimde dolduruyor.
Atıf künyelerinin tam ve doğru olması da bu noktada önem kazanıyor. Özgün çalışma Psychiatry Research'te (Buysse ve ark., 1989), Türkçe uyarlama Türk Psikiyatri Dergisi'nde (Ağargün, Kara, Anlar, 1996) yayımlandı; her iki kaynağın da kaynakçada eksiksiz yer alması, hakem gözünde paragrafı tamamlıyor.
Bir ölçeğin geçerlik ve güvenirliğini doğru gerekçelendirmek, yöntem bölümünün en çok sorgulanan ama en kolay sağlamlaştırılabilen kısmı. Doğru atıf zincirini kurmak, kendi verinizde güvenirlik katsayısını hesaplamak ve faktör yapısına uygun analiz kararını vermek bir araya geldiğinde, ölçek paragrafı hakemin sorabileceği soruları baştan yanıtlamış oluyor. Bu adımları kurarken araştırmacılarla birlikte şekillendiriyor, hem güvenirlik analizini yürütüyor hem de yöntem bölümünün gerekçelendirmesi için yol gösteriyoruz.