Yöntem bölümünün "Veri Toplama Araçları" başlığına gelen araştırmacı, kimi zaman burayı en kolay kısım sanır. Ölçeğin adını yazar, kaç maddeden oluştuğunu ekler ve gerisinin kendiliğinden geleceğini düşünür. Oysa deneyimimizde hakem değerlendirmesi tam bu noktada üç soru doğurabiliyor: Kullandığınız ölçeğin Türkçe geçerlik ve güvenirliği var mı, hangi çalışmaya dayanıyor ve kendi örnekleminizde güvenilir biçimde çalıştığını gösterebildiniz mi? Tek satırlık bir tanıtım, bu üç soruyu karşılıksız bıraktığında revizyon turu uzar.
Pittsburgh Uyku Kalitesi İndeksi (PUKİ) söz konusu olduğunda bu soruların cevabı aslında hazır; yeter ki doğru çalışmaya dayandırılsın ve ölçeğin Türkçe serüveni doğru aktarılsın. Bu ölçek, İngilizce literatürdeki adıyla Pittsburgh Sleep Quality Index (PSQI), Türkçeye sağlam bir geçerlik-güvenirlik çalışmasıyla kazandırıldı; yöntem bölümünde gerekçelendirilmesi de düşünüldüğü kadar zahmetli değil.
Ağargün 1996: Türkçe uyarlama ne gösterdi?
Ölçeğin aslını 1989'da Buysse ve arkadaşları geliştirdi (Buysse ve ark., 1989). Türkçeye uyarlanması ve psikometrik özelliklerinin Türk örnekleminde sınanması ise 1996'da Ağargün, Kara ve Anlar tarafından yapıldı ve Türk Psikiyatri Dergisi'nde yayımlandı. Bu çalışma, ölçeğin Türkçe formunun geçerli ve güvenilir biçimde kullanılabileceğini gösterdiği için, bugün Türkiye'de PUKİ kullanan makalelerin dayandığı temel referanstır.
Uyarlama sürecinde ölçeğin özgün yapısı korundu. Son bir aydaki uyku kalitesini değerlendiren, yirmi dört sorudan oluşan, puanlamaya on sekiz öz-bildirim maddesinin girdiği ve bu maddelerin yedi bileşene indirgendiği yapı Türkçe formda da aynı kaldı. Yani araştırmacının elindeki Türkçe PUKİ, orijinalle aynı puanlama mantığını taşıyor; uyarlama, ölçeği değiştirmek değil, Türk örnekleminde geçerli ve güvenilir çalıştığını ortaya koymak anlamına geliyordu.
Geçerlik: yapı, ölçüt ve içerik geçerliği
Geçerlik, en yalın hâliyle "ölçek gerçekten ölçmek istediği şeyi mi ölçüyor?" sorusunun cevabı. Bu soru üç ayrı açıdan ele alınıyor.
| Geçerlik türü | Ne sorar | PUKİ'de göstergesi |
|---|---|---|
| Yapı | Soyut kavramı tutarlı temsil ediyor mu? | Bileşenler tek toplam puanda birleşecek biçimde tasarlandı; faktör yapısı tartışmalı |
| Ölçüt | Dış bir ölçütle uyumlu mu? | 5 üzeri kesim kötü uyuyanları ayırır (özgün çalışma, ≈ %89,6 / %86,5) |
| İçerik | İlgili tüm boyutları kapsıyor mu? | Yedi bileşen klinik uyku alanlarını yansıtır |
Yapı geçerliği, ölçeğin uyku kalitesi gibi soyut bir kavramı tutarlı biçimde temsil edip etmediğiyle ilgili. PUKİ'nin yedi bileşeni tek bir toplam puanda birleşecek biçimde tasarlandı, ama sonraki faktör analizleri birbirinden farklı yapılar bildirdi (ayrıntısı aşağıda). Yapı geçerliği bu yüzden PUKİ'de tartışmalı bir başlık.
Ölçüt geçerliği, ölçek puanının dışarıdan bilinen bir ölçütle uyumunu sınıyor. Buysse ve arkadaşlarının özgün çalışmasında bu, iyi ve kötü uyuyanların klinik ve laboratuvar ölçütlerine göre ayrılmasıyla test edildi; 5 kesim noktası, kötü uyuyanları ayırt etmede yaklaşık %89,6 duyarlılık ve %86,5 özgüllük gösterdi. Bu değerler ölçeğin tarama gücünü ortaya koyan, sık atıf alan bulgular.
İçerik geçerliği ise maddelerin, ölçülen kavramın ilgili tüm boyutlarını kapsayıp kapsamadığıyla ilgili. PUKİ'nin yedi bileşeni (öznel kalite, uyku latansı, süre, etkinlik, bozukluklar, ilaç kullanımı ve gündüz işlevselliği) klinik uyku değerlendirmesinde rutin olarak sorgulanan alanları yansıttığı için ölçek bu açıdan da kapsayıcı kabul ediliyor.
Güvenirlik: iç tutarlılık ve Cronbach alfa
Güvenirlik, ölçeğin tutarlı ve kararlı ölçüm yapıp yapmadığını gösteriyor; klinik araştırmada sık raporlanan biçimi ise iç tutarlılık, yani Cronbach alfa katsayısı. Alfa, bir ölçeği oluşturan maddelerin aynı yapıyı ne ölçüde uyumlu biçimde ölçtüğünü özetliyor. Kaynaklarda kabul edilebilir alfa için 0,70 ile 0,95 arasında değişen öneriler var ve 0,70 yaygın bir alt sınır sayılıyor; 0,90'ın üstündeki değerler ise madde tekrarına işaret edebilir (Tavakol ve Dennick, 2011).
Özgün çalışma yedi bileşen için Cronbach alfayı 0,83 olarak bildirdi. Türkçe uyarlamada da kabul edilebilir bir iç tutarlılık elde edildi; literatür bu değeri yaygın olarak 0,80 dolayında aktarıyor. Ölçeğin zamansal kararlılığı da güçlüydü; özgün çalışmada toplam puanın tekrar test güvenirliği yüksekti.
Cronbach alfa, ölçeğin sabit bir özelliği değil; uygulandığı örnekleme bağlı bir değer. Ağargün ve arkadaşlarının bildirdiği katsayı, onların örneklemine ait. Sizin çalışmanızda örneklem yapısı, yaş aralığı ve klinik özellikler farklı olduğundan alfa biraz aşağıda ya da yukarıda çıkabilir. Bu yüzden uyarlama çalışmasının değerini aktarmak ile kendi verinizde iç tutarlılığı yeniden hesaplamak, birbirinin yerine geçmeyen iki ayrı adım.
Pratik öneri
Yöntem ya da bulgular bölümünde kendi örnekleminizin Cronbach alfasını ayrıca raporlamak gerekiyor; uyarlama çalışmasının bildirdiği değer tek başına yeterli değil.
Faktör yapısı tartışması
Ölçeğin kaç boyuttan oluştuğu, literatürde net biçimde kapanmamış bir tartışma. Buysse ve arkadaşları PUKİ'yi tek boyutlu, yani tek bir toplam puan veren bir araç olarak tasarladı. Ancak sonraki faktör analizleri birbirinden farklı faktör yapıları bildirdi ve örneklemler arasında tutarlı tek bir yapı çıkmadı. Faktör yapısının örneklemden örnekleme değişebilmesi, farklı hasta gruplarının puanları karşılaştırılırken ölçüm değişmezliğinin ayrıca sınanmasını da gündeme getirir; bu konuyu genel çerçevesiyle hasta gruplarında ölçek karşılaştırması yazımızda ele aldık.
Bu tartışmanın pratik karşılığı, toplam puanı mı yoksa bileşenleri ayrı ayrı mı kullanacağınız sorusu ve bu, doğrudan analiz kararıyla ilgili. Hangi yaklaşımın ne zaman tercih edileceğini ve puanlamanın inceliklerini PUKİ puanlama rehberi içinde ele alıyoruz.
Yöntem bölümünde PUKİ nasıl raporlanır ve atıf verilir?
Sağlam bir ölçek paragrafı birkaç bilgiyi sırayla içeriyor: ölçeği kimin geliştirdiği, Türkçe geçerlik-güvenirliğini kimin yaptığı, neyi ölçtüğü, kaç madde ve bileşenden oluştuğu, puan aralığı ile kesim noktası, tanı koymayan bir tarama aracı olduğu ve kendi örnekleminizde hesaplanan güvenirlik katsayısı. Deneyimimizde sık karşılaşılan bir eksiklik, yalnızca özgün çalışmaya atıf verip Türkçe uyarlamayı atlamak ya da tam tersi; oysa ikisi birlikte verildiğinde paragraf hem ölçeğin kökenini hem Türkçe geçerliğini gerekçelendiriyor.
Pratikte işi görecek bir paragraf, ölçeğin Buysse ve arkadaşları (1989) tarafından geliştirildiğini ve Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışmasının Ağargün ve arkadaşları (1996) tarafından yapıldığını belirtir. Ardından ölçeğin son bir aydaki uyku kalitesini yedi bileşende değerlendirdiğini, toplam puanın 0–21 arasında değiştiğini ve 5'in üzerinin, tanı koymayan bir tarama eşiği olarak kötü uyku kalitesine işaret ettiğini ekler; son olarak bu çalışmada bulunan Cronbach alfa katsayısını (kendi hesapladığınız değer) verir. Bileşen puanlarını üretirken hesabın kendisini PUKİ hesaplayıcı ile yapıp ardından kendi örnekleminizde iç tutarlılığı hesaplamak, bu paragrafın son cümlesini de güvenli biçimde dolduruyor.
Atıf künyelerinin tam ve doğru olması da bu noktada önem kazanıyor. Özgün çalışma Psychiatry Research'te (Buysse ve ark., 1989), Türkçe uyarlama Türk Psikiyatri Dergisi'nde (Ağargün, Kara, Anlar, 1996) yayımlandı; her iki kaynağın da kaynakçada eksiksiz yer alması, hakem gözünde paragrafı tamamlıyor.
Bir ölçeğin geçerlik ve güvenirliğini doğru gerekçelendirmek, yöntem bölümünün sık sorgulanan ama kolay sağlamlaştırılabilen bir kısmı. Doğru atıf zincirini kurmak, kendi verinizde güvenirlik katsayısını hesaplamak ve faktör yapısına uygun analiz kararını vermek bir araya geldiğinde, ölçek paragrafı hakemin sorabileceği soruları baştan yanıtlamış oluyor. Bu adımları araştırmacılarla birlikte şekillendiriyoruz; güvenirlik analizini yürütüyoruz ve yöntem bölümünün gerekçelendirmesi için yol gösteriyoruz.