Türkiye'de sağlık araştırmaları mevzuatı birden fazla yönetmelik, birden fazla kurum ve düzenli olarak güncellenen düzenlemelerle şekilleniyor. Özellikle çok merkezli bir ilaç çalışmasında TİTCK başvuru dosyasında hangi belgelerin gerektiği, sürecin ne kadar tutacağı ve araştırmaya ne zaman fiilen başlanabileceği, ilk kez düzenleyici süreçlere giren ekipler için zorlayıcı olabiliyor.
Etik kurul sisteminin yapısını ve hangi kurula başvurulacağını Türkiye'de etik kurul sistemi yazımızda ele aldık; aşağıdaki bölümler mevzuatın kendisini, TİTCK başvuru sürecini, GCP uyumunu, advers olay raporlamasını ve KVKK boyutunu anlatıyor.
Mevzuatın genel çerçevesi
Türkiye'deki sağlık araştırmalarını düzenleyen ana kurum Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK). Kurum, Sağlık Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösteriyor ve klinik araştırmaların izin, denetim ve takip süreçlerinden sorumlu.
Girişimsel ilaç araştırmalarının çerçevesini, 27 Mayıs 2023 tarihli ve 32203 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Beşeri Tıbbi Ürünlerin Klinik Araştırmaları Hakkında Yönetmelik çiziyor. Bu yönetmelik, önceki İlaç ve Biyolojik Ürünlerin Klinik Araştırmaları Hakkında Yönetmelik'i yürürlükten kaldırdı; ruhsat alınmış ürünlerle yapılanlar dâhil tüm beşeri tıbbi ürünlerin klinik araştırmalarını, biyoyararlanım/biyoeşdeğerlik çalışmalarını ve düşük riskli bilimsel çalışmaları kapsıyor; gözlemsel ve retrospektif çalışmalar ise kapsam dışında. Yönetmelik 29 Aralık 2023 ve 5 Haziran 2025'te değişikliğe uğradı. Tıbbi cihaz klinik araştırmaları ise 8 Temmuz 2022 tarihli ve 31890 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Tıbbi Cihaz Klinik Araştırmaları Yönetmeliği'ne tabi.
Bu düzenlemelerin ortak noktası, Helsinki Bildirgesi'nin en güncel sürümüne ve İyi Klinik Uygulamaları'na (TİTCK İKU Kılavuzu; uluslararası karşılığı ICH E6) dayanmaları. Yönetmelik, AB'nin 536/2014 sayılı Klinik Araştırma Tüzüğü (EU Clinical Trial Regulation, EU CTR; AB'de 31 Ocak 2022'de uygulamaya girdi) dikkate alınarak AB mevzuatına uyum çerçevesinde hazırlandığını belirtiyor.
Girişimsel ve girişimsel olmayan araştırma farkı
Araştırma mevzuatında en temel ayrım, çalışmanın girişimsel (interventional) olup olmadığına göre yapılıyor. Bu ayrım, hangi kuruma başvurulacağını, hangi belgelerin gerekeceğini ve sürecin ne kadar süreceğini doğrudan belirliyor.
Araştırma türüne göre gereksinimler
Girişimsel araştırmalar
- ⚠TİTCK izni zorunlu (etik kurul onayına ek)
- ⚠Klinik araştırmalar etik kurulundan onay gerekiyor
- ⚠Sigorta poliçesi ve araştırmacı broşürü dosyada bulunmalı
- ⚠Advers olay raporlama yükümlülüğü var
- ⚠Ekipten uygun nitelik bekleniyor; kurullar İKU eğitim belgesi isteyebiliyor
- ⚠İnceleme süresi: etik kurul 12, TİTCK 22 iş günü
Girişimsel olmayan araştırmalar
- •TİTCK izni gerekmiyor, etik kurul onayı yeterli
- •İlaçla yapılan gözlemsel çalışmalarda başvuru klinik araştırmalar etik kuruluna, diğerlerinde girişimsel olmayan araştırmalar etik kuruluna yapılıyor
- •Sigorta ve araştırmacı broşürü genellikle gerekli değil
- •Güvenlilik bildirimleri için kurumun ve farmakovijilans mevzuatının koşullarına bakmak gerekiyor
- •GCP sertifikası zorunlu değil (bazı kurullar eğitim belgesi isteyebilir)
- •Değerlendirme süresi kurumun yönergesine bağlı
Girişimsel olmayan araştırmalar kapsamına retrospektif dosya taramaları, anket çalışmaları, gözlemsel kohort çalışmaları ve girişimsel olmayan ölçüm içeren çalışmalar giriyor. Deneyimimize göre araştırmacılar, çalışmalarının hangi kategoriye düştüğünü belirlemekte sık kararsızlık yaşıyor. Bir çalışmada rutin kan tetkiki alınıyor ama tedavi değiştirilmiyorsa bu girişimsel mi, değil mi? Bu tür sınır vakalarda etik kurul başvuru rehberi yazımızdaki sınıflandırma mantığı yol gösterici olabiliyor.
TİTCK başvuru süreci
İlaç klinik araştırmaları için TİTCK'ye yapılan başvuru, etik kurul sürecinden bağımsız ve genellikle paralel yürütülen bir izin mekanizması. Sürecin adımlarını bilmek, takvimi doğru planlamak açısından faydalı.
TİTCK başvuru adımları
Dosya hazırlığı
Araştırma protokolü, araştırmacı broşürü (IB), bilgilendirilmiş onam formu, araştırmacı CV'leri, sigorta belgesi ve bütçe planı bir araya getiriliyor.
Elektronik başvuru
TİTCK'nin çevrimiçi portalı üzerinden başvuru yapılıyor. Dosya formatı ve içerik gereksinimlerine uygunluk kritik.
Ön değerlendirme
TİTCK sekreterlik birimi dosyayı eksiklik açısından tarıyor. Eksik belge varsa tamamlanması isteniyor.
Bilimsel değerlendirme
TİTCK dosyayı eksiksizlik ve İyi Klinik Uygulamaları ile yönetmeliğe uygunluk yönünden değerlendiriyor, bilimsel sorularda gerekirse danışma komisyonlarının görüşünü alıyor; etik değerlendirme ise etik kurulun görevi. Ek bilgi veya protokol değişikliği talep edilebiliyor.
Karar ve izin
Olumlu değerlendirme sonrası araştırma izni veriliyor. Hem etik kurul onayı hem TİTCK izni tamamlanmadan araştırmaya başlanamıyor.
Eksiksiz bir başvuruyu etik kurul on iki, TİTCK yirmi iki iş günü içinde inceliyor; genetik olarak değiştirilmiş organizma, hücresel tedavi ya da gen tedavisi içeren ürünlerle yürütülen araştırmalarda ve ilaç ile tıbbi cihazın birlikte araştırıldığı çalışmalarda bu sürelere otuz iş günü eklenebiliyor, ek bilgi ve belge talepleri de süreci uzatıyor. Faz I çalışmaları ile biyoyararlanım/biyoeşdeğerlik çalışmaları yalnızca TİTCK'nin onayladığı ve Faaliyet İzin Belgesi verdiği merkezlerde yürütülebiliyor. Ruhsatlı ürünle yapılan müdahaleli araştırmalar ve düşük riskli bilimsel çalışmalar da etik kurul onayı ve TİTCK izni gerektiriyor.
Onaysız Araştırma Başlatmak
Etik kurul onayı veya TİTCK izni tamamlanmadan araştırmaya başlamak yasal yaptırım gerektiren bir ihlal. TİTCK böyle bir araştırmayı durdurabilir ya da sonlandırabilir; yönetmeliğe aykırı davrananlar hakkında Türk Ceza Kanunu hükümleri uygulanır. Dergiler de yayın için etik onay belgesi ister. Etik kurul ret nedenlerini incelemek, başvuru sürecindeki olası aksaklıkları önceden görmek açısından yararlı.
GCP uyumu: kâğıt üstünde değil, pratikte
Good Clinical Practice (GCP), klinik araştırmaların tasarımından raporlamasına kadar tüm aşamalarını düzenleyen uluslararası kalite standardı. Türkiye'deki mevzuat, başvuruların ve araştırmaların TİTCK'nin İyi Klinik Uygulamaları Kılavuzu'na (uluslararası karşılığı ICH E6; kılavuzun güncel sürümü E6(R3), 6 Ocak 2025) uygun yürütülmesini yasal zorunluluk olarak tanımlıyor.
GCP'nin temel ilkeleri araştırmacılar için soyut kalabiliyor ama pratikte çok somut karşılıkları var. Gönüllünün hakları ve güvenliği her koşulda araştırmanın bilimsel çıkarlarından önce geliyor. Veriler güvenilir, izlenebilir ve doğrulanabilir biçimde kaydediliyor. Protokol değişikliklerini (amendment) etik kurul onayı ve gerekli hâllerde TİTCK izni olmadan uygulamak mümkün değil; yalnız bilgilendirme niteliğindeki değişiklikler bildirimle yürürlüğe girebiliyor, acil güvenlik tedbirleri ise hemen uygulanıp en geç yedi gün içinde etik kurula ve TİTCK'ye bildiriliyor.
GCP Eğitimi Zorunluluğu
İlaç araştırmalarında İyi Klinik Uygulamaları eğitimini TİTCK düzenliyor ya da onaylıyor ve belge dört yıl geçerli. Yönetmelik bu belgeyi etik kurul üyeleri için açıkça zorunlu tutuyor; araştırma ekibinden ise görevine uygun eğitim ve deneyim bekleniyor, kurullar ve destekleyiciler de belge isteyebiliyor. Gözlemsel çalışmalarda bu sertifika zorunlu olmasa da bazı etik kurullar araştırma etiği eğitim belgesi talep edebiliyor.
GCP uyumu yalnızca başvuru aşamasında değil, araştırmanın yürütülmesi sırasında da geçerli. Sponsorun ya da TİTCK'nin yapabileceği denetimlerde (inspeksiyon) bakılan başlıca unsurlar kaynak belgelerin doğruluğu, olgu rapor formlarının (CRF) eksiksizliği, ilaç takip kayıtları ve denetim izlenebilirliği (audit trail). Araştırma dosyasını mevzuatta belirlenen süre boyunca saklamak gerekiyor; ilaç araştırmalarında bu süre, araştırma bütün merkezlerde sona erdikten sonra en az 14 yıl (yönetmelik m.44/1).
Advers olay raporlama
Klinik araştırmalarda katılımcılarda gözlenen istenmeyen olayların raporlanması, hem mevzuat gereği hem de hasta güvenliği açısından kritik bir sorumluluk. Raporlama süreleri ve muhataplar olay ciddiyetine göre farklılık gösteriyor.
| Olay Türü | Raporlama Süresi | Bildirim Yapılacak Kurum |
|---|---|---|
| Ciddi advers olay (SAE) | En geç 24 saat | Araştırmacı → destekleyici (sponsor) |
| Beklenmeyen ciddi advers reaksiyon (SUSAR) | 7 gün (ölüm/hayati tehlike; ek izleme raporu 8 gün içinde), 15 gün (diğer) | Destekleyici → TİTCK + etik kurul |
| Geliştirme güvenlilik güncelleme raporu (DSUR) | Yıllık | Destekleyici → TİTCK + etik kurul |
Destekleyici, etik kurula ve TİTCK'ye bildirimlerini elektronik sistem üzerinden yapıyor. Destekleyici ile araştırmacı arasındaki iletişim protokolünün araştırma başlamadan önce tanımlanmış olması bekleniyor. Sık karşılaştığımız bir sorun, "ciddi" ve "ciddi olmayan" olay ayrımının doğru yapılamaması. Hastaneye yatmayı gerektiren her olay ciddi advers olay tanımına giriyor; nedensellik ilişkisi sonradan değerlendirilse bile araştırmacının destekleyiciye bildirim süresi en geç 24 saat.
Aydınlatılmış onam ve KVKK boyutu
Gönüllü onam süreci, mevzuatın en titizlikle düzenlediği alanlardan biri. Araştırmaya katılacak kişilere çalışmanın amacı, olası riskleri, beklenen faydaları ve gönüllülük ilkesi anlaşılır bir dille anlatılıyor ve yazılı onay alınıyor. 18 yaş altı katılımcılar, bilişsel kapasitesi kısıtlı bireyler veya acil durum hastaları için ayrı onam prosedürleri tanımlanmış durumda.
Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK, 6698 sayılı Kanun, 2016) sağlık verilerini "özel nitelikli kişisel veri" kategorisinde değerlendiriyor. 12 Mart 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7499 sayılı Kanun'la yapılıp 1 Haziran 2024'te yürürlüğe giren değişiklik, özel nitelikli verilerin işlenme sebeplerini tek bir listede topladı ve genişletti. Sağlık hizmeti amacıyla işleme, sır saklama yükümlülüğü altındaki kişilerce önceden de açık rıza aranmadan yapılabiliyordu; listede bilimsel araştırmaya özgü bir sebep ise yok. Araştırmada yol çoğu zaman açık rıza ya da verinin anonim hâle getirilerek Kanun kapsamı dışına çıkarılması oluyor (m.28/1-b); takma adlandırılmış veri ise kişisel veri olmayı sürdürüyor. Bu yüzden araştırma bağlamında onam formunda verilerin nasıl işleneceği, kimlerin erişeceği, ne kadar süre saklanacağı ve anonimleştirme yöntemi açıkça belirtilmeli. Retrospektif çalışmalarda onam gerekip gerekmediğini ve veri erişim koşullarını kurumun yönergesi, etik kurulun değerlendirmesi ve KVKK hükümleri birlikte belirliyor. Aydınlatılmış onam formu hazırlama yazımızda bu belgenin nasıl yapılandırılacağını ele aldık.
Uluslararası standartlarla karşılaştırma
Türkiye'nin sağlık araştırma mevzuatı İyi Klinik Uygulamaları ilkeleri ve AB düzenlemeleriyle büyük ölçüde uyumlu; bu uyum, Türkiye'nin uluslararası çok merkezli çalışmalara katılımını kolaylaştırıyor. ABD pazarına yönelik ilaç araştırması yürüten Türk merkezleri ise FDA düzenlemelerine de uyum sağlamak durumunda; bu da bazı merkezlerde çifte uyumluluk (dual compliance) gereksinimi doğuruyor.
Farklılıklar daha çok prosedürel boyutta. İlaç ve tıbbi cihaz klinik araştırmalarında Türkiye'de de tek etik kurul kararı yeterli; ancak TİTCK ve etik kurul başvuruları ayrı yapılıyor, AB ise tek çevrimiçi başvuruyla 30 ülkeye kadar izin istenmesine olanak veren bir sistem kullanıyor. İlaç dışı gözlemsel çalışmalarda ise kurumların yönergelerine göre merkez başına onay istenebiliyor. Buna karşılık veri koruma, advers olay raporlama ve katılımcı güvenliği konularında standartlar büyük ölçüde eşdeğer.
Mevzuat sürekli güncelleniyor. Dijital sağlık araştırmaları, yapay zekâ destekli klinik karar sistemleri ve merkezî olmayan klinik araştırmalar (decentralized clinical trials) alanlarındaki gelişmeleri izlemek gerekiyor. TİTCK'nin resmî web sitesi ve Resmî Gazete duyurularını takip etmek, güncel kalmak için en güvenilir yol.
Mevzuata uygunluk yasal bir zorunluluk; verilerin kabul görmesi, makalenin yayımlanması ve uluslararası iş birliklerine katılım da buna bağlı. Model İstatistik CRO olarak mevzuat uyum süreçlerinde, etik kurul dosya kontrolü, TİTCK başvuru gereksinimleri, ClinicalTrials.gov kaydı ve protokol içerik denetimi alanlarında araştırmacının yanında duruyoruz. Başvurunun sahibi araştırmacıdır; biz hazırlık sürecinde editoryal ve metodolojik destek sağlıyoruz.
Resmî kaynaklar
- Beşeri Tıbbi Ürünlerin Klinik Araştırmaları Hakkında Yönetmelik. Resmî Gazete, 27 Mayıs 2023, Sayı 32203 (değişiklikler: 29 Aralık 2023, Sayı 32414; 5 Haziran 2025, Sayı 32921). · resmigazete.gov.tr
- 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ve 7499 sayılı Kanun ile yapılan değişiklik (Resmî Gazete, 12 Mart 2024, Sayı 32487; yürürlük 1 Haziran 2024). · kvkk.gov.tr
- Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK) — Klinik Araştırmalar. · titck.gov.tr
- ICH Harmonised Guideline E6(R3): Good Clinical Practice. 6 Ocak 2025.
- Tıbbi Cihaz Klinik Araştırmaları Yönetmeliği. Resmî Gazete, 8 Temmuz 2022, Sayı 31890.
- TİTCK. İyi Klinik Uygulamaları Kılavuzu (Rev. 9, 1 Şubat 2024).
- TİTCK. Beşeri Tıbbi Ürünlerin Gözlemsel Çalışmalarına İlişkin Kılavuz (3 Ağustos 2023).