TÜBİTAK Proje Başvuru Rehberi: 1001 ve 3001 Programları

TÜBİTAK araştırma projesi başvurusunda ilk soru çoğu zaman hangi programa başvurulacağı oluyor. Uzun süre bu soru "1001 mi, 3001 mi?" diye soruldu; ancak 3001 Başlangıç Ar-Ge Projeleri Destekleme Programı 7 Temmuz 2018'den beri başvuruya kapalı. Bugün kariyerinin başındaki doktoralı araştırmacılar için 3501 Kariyer Geliştirme Programı, kısa süreli ve küçük bütçeli projeler için 1002-A Hızlı Destek Modülü öne çıkıyor. Program seçildikten sonra sıra başvuru öncesi hazırlığa, proje önerisinin kritik bölümlerine ve değerlendirme ölçütlerine geliyor.

1001 mi 3001 mi?

Program seçimi, proje fikrinin kapsamına ve akademik kariyerdeki noktaya bağlı. Yüzeyden bakıldığında fark bütçedeymiş gibi görünse de asıl ayrım hedef kitle ve beklenti düzeyinde.

1001, TÜBİTAK'ın amiral gemisi programı. Doktora ya da eşdeğer dereceye sahip, Türkiye'de ikamet eden ve projenin yürütüleceği kurumun kadrolu ya da tam zamanlı personeli olan araştırmacılara açık (emekliler ve bir kuruma bağlı olmayan doktora sonrası araştırmacılar için kadro şartı aranmıyor); temel ya da uygulamalı araştırma projelerini destekliyor. Bütçe tavanı yıllık güncelleniyor; 2026 yılı 1. döneminden itibaren 3.000.000 TL (3501'de 1 Şubat 2026'dan itibaren 1.500.000 TL). Buna karşılık kabul oranı düşük (ARDEB verilerine göre 2021–2025'te 23.535 başvurudan 4.346'sı destek aldı, yaklaşık %18) ve hakemler yüksek özgünlük bekliyor.

3001 ise genç ve daha önce TÜBİTAK projesi yürütmemiş araştırmacılar için tasarlanmış bir başlangıç programıydı; 7 Temmuz 2018'den beri başvuru almıyor. Bugün kariyer başındaki doktoralı araştırmacılar için 3001'e en yakın seçenek 3501 Kariyer Geliştirme Programı. Bu programa doktora derecesinin alındığı tarihi izleyen yedi yıl içinde başvurulabiliyor; proje süresi en çok 36 ay, destek üst limiti 1 Şubat 2026'dan itibaren 1.500.000 TL ve başvuru yıl boyunca açık. Kısa süreli, küçük bütçeli ya da doktora tezi kapsamındaki işler için 1002-A Hızlı Destek Modülü (en çok 12 ay) de bir seçenek; güncel koşullar için ARDEB'in program sayfaları esas alınmalı.

TÜBİTAK, proje önerisi sunmanın ve proje yürütmenin deneyim gerektirdiğini belirterek önce küçük bütçeli ve kısa süreli projelerle başlanmasını öneriyor. 1001'de ekip, Proje Yönetimi ölçütü (%20) altında projenin gerektirdiği nitelik ve nicelik açısından değerlendiriliyor. 3501 ya da 1002-A ile bir proje tamamlamak, sonraki 1001 başvurusuna somut bir deneyim katıyor.

Başvuru öncesi neyi hazırlamak gerekiyor?

Proje önerisi yazmaya oturmadan önce tamamlanması gereken bir altyapı var. Bu altyapıyı ihmal eden başvurular, içerik ne kadar güçlü olursa olsun süreçte takılıyor.

Literatür taraması, projenin orijinallik iddiasını destekleyen temel. Sadece genel alan taraması yeterli değil; daha önce TÜBİTAK tarafından desteklenmiş benzer projeleri de incelemek önemli bir adım. TÜBİTAK'ın proje veri tabanında benzer bir çalışma varsa, aynı konuya yeni bir açı getirmek veya farklılığı net biçimde ortaya koymak gerekiyor. Aksi hâlde "bu zaten desteklendi" değerlendirmesiyle karşılaşma riski yüksek.

Ön veri konusu ise çoğu araştırmacının hafife aldığı bir alan.

Pilot çalışma gerekliliği üzerine yazdığımız yazıda bu konuyu daha ayrıntılı ele aldık.

Başarılı bir başvurunun adımları

TÜBİTAK proje önerisi belirli bir şablonu takip ediyor ve her bölümün değerlendirme puanına doğrudan etkisi var. Ama şablonu doldurmak ile ikna edici bir öneri hazırlamak farklı şeyler. Aşağıdaki akış, başvuru sürecini sistematik bir sıraya oturtuyor.

Proje önerisinde kritik bölümler

Proje özeti, değerlendiricilerin ilk okuduğu bölüm ve ilk izlenim burada oluşuyor. Problem tanımı, amaç, yöntem ve beklenen çıktıları net ve kısa biçimde sunmak gerekiyor. Farklı uzmanlık alanlarından gelen hakemler de olabileceği için aşırı teknik jargondan kaçınmak, anlaşılabilirliği artırıyor. İyi bir özet tek başına projenin neden desteklenmesi gerektiğini hissettirebiliyor.

Araştırma konusu ve arka plan bölümünde asıl ikna süreci başlıyor. Güncel literatürdeki boşluğu (gap) net biçimde tanımlamak ve bu projenin o boşluğu nasıl dolduracağını göstermek, değerlendirme puanının büyük bölümünü belirliyor. Ulusal ve uluslararası bağlamda konunun önemini ortaya koymak, "neden bu araştırma, neden şimdi?" sorusuna ikna edici bir yanıt vermek demek.

Amaç ve hedefler bölümünde SMART (Specific, Measurable, Achievable, Relevant, Time-bound) kriterlerine uygun hedefler hakemler üzerinde olumlu etki bırakıyor. Genel amaç tek cümleyle, özel hedefler ise ölçülebilir ve zamana bağlı biçimde ifade edildiğinde, projenin ne yapacağı ve ne başaracağı netleşiyor.

Yöntem bölümü, projenin teknik kalitesinin aynası. Çalışma tasarımı, dâhil etme ve dışlama kriterleri, veri toplama yöntemleri, örneklem büyüklüğü hesaplaması ve istatistiksel analiz planı bu bölümde yer alıyor. Formda örneklem için ayrı bir alan yok; ancak Yöntem ölçütü (%25) tasarımın amaca uygunluğunu soruyor ve güç analiziyle gerekçelendirilmiş bir örneklem bu soruya doğrudan yanıt veriyor. Hangi yazılımla güç analizi yapıldığını, hangi etki büyüklüğü ve alfa/beta değerlerinin kullanıldığını açıkça yazmak, hakemlerin güvenini artırıyor. İstatistiksel testlerin varsayımları ve alternatif yaklaşımlar da yöntem bölümünde yer almayı hak ediyor.

İş-zaman planı (Gantt şeması) gerçekçiliğiyle değerlendiriliyor. İş paketlerinin mantıksal sıra izlemesi, bağımlılıkların net gösterilmesi ve süre tahminlerinin aşırı iddialı olmaması, hakemlerin projenin uygulanabilirliğine güven duymasını sağlıyor. Altı aylık bir veri toplama sürecini iki aya sığdırmaya çalışan zaman planları şüphe uyandırıyor. Başvuru formu ayrıca olası riskleri ve B planını soruyor.

Bütçe: En çok hata yapılan bölüm

Bütçe hazırlama, proje önerisinin belki de en teknik ve en çok düzeltme gerektiren kısmı. Birkaç temel ilke çoğu hatayı önlüyor.

Her harcama kalemini proje hedeflerinden biriyle doğrudan ilişkilendirmekte fayda var. "İhtiyacımız olabilir" mantığıyla eklenen kalemler değerlendirmede çıkarılıyor. Personel giderleri için aylık ücret tavanları, seyahat giderleri için gerekçe (kongre sunumu, saha çalışması), makine-teçhizat talepleri için kullanım gerekçesi ve teknik bilgi (proforma başvuruda değil, destek kararından sonra isteniyor), sarf malzemeleri için detaylı miktar ve birim fiyat listesi hazırlamak standart beklentiler arasında.

Sık karşılaşılan bütçe hataları: gereksiz pahalı cihaz talebi (kurum envanterinde varken yenisini istemek), gerekçelendirilmemiş yurt dışı seyahat, kalemlerin yeterince ayrıntılandırılmaması ve toplam bütçenin programın üst limitini aşması. Piyasa fiyatı araştırması yapılmadan yazılan hizmet alımı kalemleri de düzeltme talebine yol açabiliyor.

Değerlendirme kriterleri neye göre puanlanıyor?

1001 proje önerileri dört ölçüte göre değerlendiriliyor ve ağırlıkları yayımlanmış: Özgün Değer %35, Yöntem %25, Proje Yönetimi %20, Yaygın Etki %20. Her ölçüt 1–6 arası bir ölçekle puanlanıyor.

Özgün Değer ölçütünde projenin özgünlüğü (yenilik ve literatüre katkı), konunun önemi, literatürdeki eksiklik, araştırma sorusunun ya da hipotezin netliği ve amaç-hedefler değerlendiriliyor. Yöntem ölçütünde çalışma tasarımının amaca uygunluğu, örneklem hesabı ve analiz planı öne çıkıyor. Proje Yönetimi ölçütü iş-zaman planını, risk yönetimini (B planı), proje ekibini ve araştırma olanaklarını kapsıyor. Yaygın Etki ölçütünde ise projenin öngörülen çıktıları ve etkileri ele alınıyor.

Toplam puan dört ölçütün ağırlıklı toplamı; bir ölçütteki güç, diğerlerindeki zayıflığı ancak ağırlığı oranında telafi ediyor. Her ölçüt ayrıca İyi (6–5), Geliştirilebilir (4–3) ya da Yetersiz (2–1) diye derecelendiriliyor. En yüksek ağırlık Özgün Değer'de olsa da her ölçüte özen göstermek gerekiyor.

Başvuru neden reddediliyor?

Ret raporlarında karşılaşılabilecek nedenler arasında araştırma sorusunun net tanımlanmaması, güç analizinin eksik ya da hatalı olması, yöntem bölümünün yetersiz ayrıntılandırılması ve bütçenin gerekçelendirilmemesi sayılabilir.

Bir de "teknik olarak sorunsuz ama ikna edici değil" kategorisi var. Proje önerisi şablonu doğru doldurulmuş, yöntem uygun, bütçe mantıklı, ama proje neden desteklensin sorusuna güçlü bir yanıt verilmemiş. Orijinallik, literatür boşluğunu dolduracak potansiyel ve toplumsal etki, hakemlerin "bu projeyi destekleyelim" demesi için yeterli motivasyonu sağlıyor.

Ret alan bir öneri, panel ortak raporuna göre düzeltilip zorunlu Proje Önerisi Değişiklik Bildirim Formu ile yeniden sunulabiliyor. Aynı öneri 1001'de en çok üç kez değerlendirilebiliyor; iki kez Özgün Değer ölçütünden yetersiz puan alan öneri ise üçüncü kez sunulamıyor. Bu yüzden panel raporundaki her eleştiriyi tek tek yanıtlamak önemli.

Etik kurul başvuru sürecini doğru planlamak da TÜBİTAK projelerinin zamanında başlamasını sağlayan önemli bir etken; etik kurul onayı TÜBİTAK'ın verdiği süre içinde sunulamazsa proje yürürlüğe girmiyor ve destek kararı iptal ediliyor.

Model İstatistik olarak ne yapıyoruz?

TÜBİTAK başvuru sürecinde güç analizi ve örneklem büyüklüğü hesabından istatistiksel analiz planı hazırlamaya, yöntem bölümünün metodolojik tutarlılığının değerlendirilmesinden bütçe kalemlerinin gerekçelendirilmesine kadar farklı aşamalarda destek sunuyoruz. Proje önerisinin bütününü araştırmacıyla birlikte gözden geçirerek, hakem eleştirilerini önceden tahmin etmeye ve öneriyi güçlendirmeye çalışıyoruz. Proje önerisinin bilimsel içeriği ve kararları araştırmacıya aittir; biz metodolojik ve editoryal destek sağlarız.

Resmî kaynaklar

• TÜBİTAK ARDEB — 1001 Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projelerini Destekleme Programı. · tubitak.gov.tr
• TÜBİTAK ARDEB. 1001 Proje Önerisi Bilimsel Değerlendirme Formu ve Bilgi Notu (Özgün Değer %35, Yöntem %25, Proje Yönetimi %20, Yaygın Etki %20).
• TÜBİTAK ARDEB. 1001 Programı Başvuru Rehberi (2025) ve Projelerde Görev Alabilme Limitleri.
• TÜBİTAK ARDEB. Destek Programı Bazında ARDEB Verileri (2021–2025).
• TÜBİTAK. 3501 Kariyer Geliştirme Programı ve 1002-A Hızlı Destek Modülü program sayfaları (30.09.2026).
• TÜBİTAK ARDEB. 3001 Başlangıç Ar-Ge Projeleri Destekleme Programı (7 Temmuz 2018'den beri başvuruya kapalı); güncel karşılıkları 3501 Kariyer Geliştirme Programı ve 1002-A Hızlı Destek Modülü. Güncel çağrı metni, bütçe üst sınırı ve kabul oranları için ilgili programın çağrı sayfası esas alınmalı.