Makaleniz kabul edildi, hakem raporları olumlu, editör mutlu. Ama abstract'taki bir sayı tam metinle tutarsız. Erratum yayımlamak zorunda kalıyorsunuz. Pitkin ve arkadaşlarının ünlü çalışması, abstract'ların %18-68'inde tam metinle uyumsuz bilgi bulunduğunu gösterdi. Yüzde altmış sekiz. Her üç abstract'tan ikisinde bir sorun var.
Bu yazıda abstract'ın sanatından değil, zanaatından konuşacağız. Kelime sayısı, format, istatistik raporlama, dergi gereksinimleri. Teknik kurallar ve bunları ihlal ettiğinizde ne olacağı.
Yapılandırılmış abstract: neden zorunlu?
Tıbbi dergilerin büyük çoğunluğu artık yapılandırılmış (structured) abstract istiyor. Background, Methods, Results, Conclusions alt başlıklarıyla bölünmüş format. Bazı dergiler bunlara Objective, Setting, Participants gibi ek başlıklar da ekliyor.
Yapılandırılmış abstract'ın teknik avantajı net: okuyucu aradığı bilgiyi direkt buluyor. Hakem sadece Methods'a bakıp metodolojik sağlamlığı değerlendirebiliyor. Editör Results'a atlayıp bulgunun önemini tartabiliyor. Hartley'in 2004 analizinde yapılandırılmış abstract'ların daha fazla bilgi içerdiği ve daha kolay okunduğu ortaya kondu.
Yapılandırılmamış abstract ise alt başlık olmadan tek paragraf halinde yazılır. Nature, Science, NEJM gibi dergiler ve kısa iletişim (short communication) formatı bu yolu tercih ediyor. Kelime limiti genellikle daha düşük: 150-200 kelime.
Bu oranlar evrensel bir kural değil ama çoğu editör bu dengeyi arar. Results'a en çok yer ayırmak, yapılan araştırmalarda atıf sayısıyla pozitif korelasyon gösteriyor. Bulgularınız abstract'ın ağırlık merkezi olmalı.
Kelime limitine uyum: nereden kesilir?
420 kelime yazdınız. Limit 250. 170 kelime silmeniz gerekiyor.
Çoğumuzun ilk refleksi sayıları kesmek. Güven aralığını çıkarmak, örneklem detayını silmek, etki büyüklüğünü atlamak. Ama bunlar abstract'ın taşıyıcı duvarları. Asıl kesilecek olan dolgu ifadeleri.
"Bu çalışmada" -- abstract zaten çalışmanızı anlatıyor, söylemeye gerek yok.
"Bilindiği gibi" -- biliniyorsa zaten yazmanıza gerek yok.
"Oldukça anlamlı" -- ya anlamlı ya değil, "oldukça" subjektif bir niteleme.
"Sonuçlarımız göstermiştir ki" -- doğrudan sonucu yazabilirsiniz.
Pasif yapıyı aktife çevirmek de kelime kazandırır. "Hastalar randomize edildi" (3 kelime Türkçe'de) yerine "Hastaları randomize ettik" (3 kelime ama bazı dillerde tasarruf sağlar). Yine de dikkat: bazı dergiler pasif yapı ister. Author guidelines'ı kontrol etmeden bu kararı vermeyin.
Örneklem bilgisini tek cümlede sıkıştırmak da işe yarıyor. "Çalışmaya 156 hasta dahil edildi. Bunların 78'i deney, 78'i kontrol grubundaydı" yerine "156 hasta randomize edildi (deney n=78, kontrol n=78)" yazmak daha verimli.
İstatistik raporlama: abstract'ta ne kadar detay?
Abstract'ta istatistiksel sonuçları nasıl vereceğiniz, makalenin kabul ya da red kararını doğrudan etkiliyor. Temel kurallar:
Birincil sonucu mutlaka sayısal verin. "Anlamlı fark bulundu" tek başına yetersiz. Grup değerlerini, farkı, güven aralığını ve p değerini birlikte raporlamak gerekiyor.
p değerini tam verin. "p<0.05" yerine "p=0.003" çok daha bilgilendirici. Çok küçük değerlerde "p<0.001" kabul edilebilir. "p=NS" gibi belirsiz ifadelerden kaçınmakta fayda var; "p=0.23" yazmak okuyucuya çok daha fazla bilgi veriyor.
Etki büyüklüğünü ihmal etmeyin. p<0.001 olsa bile fark 1 mmHg ise klinik olarak anlamsız. CONSORT kılavuzu RCT abstract'larında güven aralığı raporlamayı zorunlu kılıyor. İstatistiksel ve klinik anlamlılık farkını bu bağlamda bilmekte fayda var.
Örneklem büyüklüğünü (n) abstract'ta mutlaka belirtin. Okuyucu 50 kişilik bir çalışmayla 5000 kişilik bir çalışmayı farklı değerlendirir.
Uyarı
Abstract'ta en sık yapılan istatistik hatası: p değeri var, etki büyüklüğü yok. 10.000 kişilik bir çalışmada kan basıncında 1 mmHg'lik fark p<0.001 çıkabilir ama klinik olarak anlamsızdır. Güven aralığı ve etki büyüklüğü bu ayrımı yapmanızı sağlar. Hakemler bunu anında fark eder.
Makale türüne göre abstract gereksinimleri
Her makale türünün raporlama kılavuzu var ve bu kılavuzlar abstract'ta minimum hangi bilgilerin yer alması gerektiğini belirliyor.
RCT abstract'ında CONSORT kılavuzuna uyum zorunlu. Çalışma tasarımı, randomizasyon, körleme durumu, katılımcı akışı (randomize edilen ve analiz edilen sayılar), birincil sonuç ve güven aralıkları mutlaka yer almalı. Hopewell ve arkadaşlarının 2008 çalışması, RCT abstract'larının önemli bir kısmının bu gereklilikleri karşılamadığını gösterdi.
Sistematik derleme ve meta-analiz için PRISMA kılavuzu geçerli. PROSPERO kayıt numarası, taranan veritabanları, dahil edilen çalışma sayısı, sentez yöntemi ve kanıt kesinliği (GRADE) abstract'ta olmalı.
Vaka raporlarında CARE kılavuzu, genellikle yapılandırılmamış format ve 150-200 kelime bekliyor. İstatistiksel analiz genellikle yer almaz, anlatım klinik sürece odaklanır.
Gözlemsel çalışmalarda STROBE kılavuzu referans. Tasarım tipi (kohort, kesitsel, vaka-kontrol), örneklem ve temel ölçümlerin abstract'ta belirtilmesi gerekiyor.
Abstract-tam metin tutarsızlığı: sessiz bir kriz
Pitkin'in bulgusu tekrar hatırlamaya değer: abstract'ların önemli bir bölümünde tam metinle uyumsuz veri var. Bu tutarsızlığın en sık nedeni basit: makaleyi revize ettikten sonra abstract'ı güncellemeyi unutmak.
Hakem "major revision" istedi, analizi yeniden yaptınız, sayılar değişti, Methods'u güncellediniz. Ama abstract hala eski sayılarla duruyor. Bu fark yakalanırsa en iyi ihtimalle bir tur daha revizyon, en kötü ihtimalde güvenilirlik kaybı.
Çözüm basit: abstract'ı en son yazın ve son kontrolde abstract ile tam metni satır satır karşılaştırın. Her sayısal değerin (n, ortalama, p değeri, GA) iki yerde de aynı olduğundan emin olun.
Bir de şu var: amaç bölümünde "X'i araştırmayı amaçladık" yazıp conclusions'da Y hakkında çıkarım yapmak. Amaçla sonuç arasındaki bu uyumsuzluk, yapısal bir bozukluk ve hakemler bunu anında yakalar.
Anahtar kelime seçimi: abstract'ın görünmez uzantısı
Abstract'tan sonra 3-6 anahtar kelime seçmeniz gerekiyor. MeSH terimlerini tercih etmekte fayda var çünkü PubMed indekslemesi bunlara dayanıyor.
Sık yapılan hata: abstract'ta ve başlıkta zaten geçen kelimeleri keyword olarak tekrarlamak. PubMed bunları zaten indeksliyor. Keywords, makalenizin bulunmasını istediğiniz ama abstract'ta yer almayan kavramları eklemeniz gereken alan.
MeSH Browser (meshb.nlm.nih.gov) üzerinden doğru terimleri kontrol etmek, birkaç dakikalık bir yatırımla makalenizin bulunabilirliğini ciddi oranda artırıyor.
Türkiye'ye özgü dikkat noktaları
Türk dergilerinin çoğu hem Türkçe hem İngilizce abstract istiyor. İki abstract birebir çeviri olmalı; sayısal verilerde farklılık olması ciddi bir hata.
TR Dizin dergilerinde genellikle Amaç, Gereç ve Yöntemler, Bulgular, Sonuç alt başlıkları kullanılıyor. Yöntem bölümü yazım kuralları bu formatı detaylı ele alıyor.
YÖK tez abstract'larının dergi abstract'ından farklı olduğunu da vurgulamakta fayda var. Tez abstract'ı daha uzun (300-500 kelime), daha kapsamlı ve tüm tez bölümlerini kapsıyor. Tezi makaleye dönüştürme sürecinde abstract'ın sıfırdan yazılması gerekiyor; tez abstract'ını kopyala-yapıştır yapmak sık yapılan ve masraflı bir hata.
Abstract yazımı teknik bir süreç ve her detayın bir gerekçesi var. Kelime sayısından istatistik raporlamaya, format seçiminden kılavuz uyumuna kadar her adımda kurallara sadık kalmak, makalenizin ilk izlenimini güçlendiriyor. Model Istatistik olarak makale yazım süreçlerinde abstract'ın sıklıkla en son yazıldığını ama en çok sorun çıkaran bölüm olduğunu deneyimliyoruz.
Kuralları bilen araştırmacı, o 250 kelimeyi hem editörü ikna eden hem de bilimsel bütünlüğü koruyan bir metne dönüştürebilir.