Bilimsel Yazımda Pasif vs Aktif Yapı: Hangisi Doğru?

Bilimsel yazımın en çok yanlış anlaşılan tartışmalarından biri pasif–aktif seçimi. Bir dergi "passive voice'tan kaçınmayı" önerirken, bir başkası geleneksel pasif kalıbı bekleyebiliyor; aynı yazar iki farklı hakemden zıt yönde yorum alabiliyor. Oysa gerçek şu ki ikisi de doğru — mesele, hangisinin nerede kullanılacağı. AMA Manual of Style gibi başvuru kaynakları da netlik adına gereksiz pasiften kaçınmayı, ama pasifin uygun düştüğü yerde rahatça kullanılmasını öneriyor (AMA Manual of Style, 11. baskı).

Pasif ve aktif yapı ne demek?

Aktif yapıda özne eylemi gerçekleştiriyor: "We analyzed the data" — kim yaptı? Biz, net. Pasif yapıda ise eylem öne çıkıyor, özne gölgede kalıyor ya da hiç belirtilmiyor: "The data were analyzed" — kim yaptı belli değil, çoğu zaman önemli de değil. Aradaki fark gramatik değil, retorik; hangi bilginin öne çıkarılmak istendiğine bağlı.

İkisi de doğru; tonları farklı. Pasif yapı nesneyi, aktif yapı araştırmacıyı öne çıkarıyor.

Hangi dergi hangisini tercih ediyor?

Bazı dergiler aktif yapıyı açıkça öneriyor, bazıları geleneksel pasifi sürdürüyor; ama çoğu büyük yayıncı artık "ikisi de olur, yeter ki gereksiz pasiften kaçınılsın" noktasında. Nature, Science ve Cell ailesi gereksiz pasiften kaçınmayı öneriyor — "We found that..." çoğu zaman "It was found that..."tan daha net. BMJ ve JAMA, özellikle methods ve discussion'da aktif yapıyı destekliyor. PLOS ve Frontiers yazar kılavuzlarında aktif yapıyı teşvik eden yönlendirmeler yaygınlaştı. Lancet ve NEJM ise ikisine de izin verip "önce netlik" ilkesini işletiyor.

Yani asıl soru "Dergi pasif mi aktif mi sever?" değil, "Hangi yapı burada daha net okunuyor?" Bu eğilimler bölümden bölüme de değişiyor.

Methods'ta neden aktif yapı öne çıkıyor?

Geçmişte methods bölümü baştan sona pasif yazılırdı: "The patients were enrolled...", "The data were analyzed..." Bu algı değişiyor, çünkü aktif yapı daha kısa, daha net ve daha kolay okunuyor; editörler de bunu fark ediyor.

Yine de bir nüans var: "we" kimi zaman cümleye katkı sunmuyor. "We used a microscope to examine the slides" yerine "Slides were examined under microscopy" daha derli toplu duruyor, çünkü burada özne bilgiye bir şey eklemiyor. Bu tercihlerin bölüm bölüm nasıl yönetildiğini Methods bölümü yazımı yazısında ele alıyoruz.

Results'ta neden pasif yapı yaygın?

Results'ta bulgu önemli, araştırmacı değil; bu yüzden pasif çoğu zaman daha uygun. "A significant reduction in mean blood pressure was observed" cümlesi, "We observed a significant reduction..."tan daha yaygın, çünkü odak "reduction"da — kim gözlemlediği ikincil. Yine de negatif bulgularda aktif yapı akıcılık kazandırabiliyor: "We found no correlation between age and response." Aynı cümlenin "No correlation was found..." biçimi de tümüyle kabul edilebilir.

Discussion ve conclusion'da hangi ses?

Discussion'da yorum ve çıkarım öne çıktığından "we" doğal duruyor: "We hypothesized that...", "Our findings suggest..." kabul görmüş kalıplar. İnce bir ayrım var ama — "We think" yerine "Our data suggest" yazmak daha güçlü, çünkü ikincisi veriyle desteklenmiş bir çıkarımı taşıyor. Conclusion'da da "We conclude that..." tümüyle doğru; kimi dergiler bu bölümü madde olarak istediğinde yapı sorunu zaten ortadan kalkıyor.

Editörler neye dikkat ediyor?

Editörler pasif mi aktif mi kullanıldığına değil, gereksiz pasif olup olmadığına bakıyor. Ayrım, failin gizlenip cümlenin güçsüzleştiği yerlerde beliriyor.

"It was found that the results were significant" cümlesinde kimin bulduğu belirsiz ve yapı hantal; "Blood samples were stored at -80°C" ise tam tersine yerinde bir pasif, çünkü örneği kimin sakladığı değil saklama koşulu önemli. Ölçüt hep aynı: failin cümleye kattığı bir değer var mı?

Karma yaklaşım nasıl kurulur?

Çoğu makale zaten pasif–aktif karışımı. IMRAD yapısının bir kısmı pasif, bir kısmı aktif ilerliyor; Results ağırlıklı pasif ama arada aktif cümleler var, Discussion aktif ağırlıklı ama yer yer pasif. Bu doğal — asıl önemli olan tutarlılık ve netlik.

Sağdaki paragrafta hem pasif hem aktif var, ama akış belirgin biçimde daha rahat.

Abstract'ta hangi yapı?

Abstract'ta kelime sınırı katı, her kelime değerli. Aktif yapı genellikle daha ekonomik olsa da her zaman değil: "We enrolled 120 patients..." yerine "120 patients were enrolled..." kimi zaman bir-iki kelime kazandırıyor, kimi zaman tam tersi. Burada ölçüt yine en kısa ve en net olanı seçmek; ayrıntısını abstract yazım teknikleri yazısında ele alıyoruz.

Model İstatistik olarak bilimsel dil editörlüğünde — pasif-aktif dengesi, dergi kurallarına uyum ve editör yanıtı için tutarlılık kontrolü dâhil — makale editörlüğü sunuyoruz; metnin entelektüel mülkiyeti araştırmacıya aittir.

Not: Buradaki bölüm eğilimleri yaygın bir pratiği yansıtır, katı bir kural değildir. Nihai tercih için hedef derginin yazar kılavuzu ve varsa dil editörünün önerisi esas alınır.

Kullanılan kaynaklar

• Christiansen S, Iverson C, Flanagin A, ve ark. AMA Manual of Style: A Guide for Authors and Editors. 11th ed. Oxford University Press; 2020. (Grammar — voice bölümü)
• ICMJE. Recommendations for the Conduct, Reporting, Editing, and Publication of Scholarly Work in Medical Journals. icmje.org