Bilimsel Yazımda Pasif vs Aktif Yapı: Hangisi Doğru?

Bilimsel yazımda sık yanlış anlaşılan konulardan biri pasif–aktif seçimi. Bir dergi "passive voice'tan kaçınmayı" önerirken, bir hakem ya da editör geleneksel pasif kalıbı bekleyebiliyor; aynı yazar iki farklı hakemden zıt yönde yorum alabiliyor. Oysa ikisi de doğru; asıl mesele hangisinin nerede kullanılacağı. AMA Manual of Style da genel olarak aktif yapıyı öneriyor; işi yapanın bilinmediği ya da ilginin eylemden etkilenende olduğu durumlarda pasif yapıyı uygun buluyor (AMA Style Insider, 2018).

Pasif ve aktif yapı ne demek?

Aktif yapıda özne eylemi gerçekleştiriyor; "We analyzed the data" cümlesinde işi kimin yaptığı açık. Pasif yapıda ise eylem öne çıkıyor, işi yapan gölgede kalıyor ya da hiç belirtilmiyor; "The data were analyzed" cümlesinde işi kimin yaptığı belli değil ve çoğu zaman önemli de değil. Seçim, hangi bilginin öne çıkarılmak istendiğine bağlı.

İkisi de doğru; tonları farklı. Bu örneklerde pasif yapı eylemden etkileneni, aktif yapı işi yapanı öne çıkarıyor.

Hangi dergi hangisini tercih ediyor?

Dergilerin yazar kılavuzları bu konuya farklı ölçüde giriyor. Nature Portfolio aktif yapıyı ("we performed…") açıkça öneriyor; BMJ açık, doğrudan ve aktif bir üslup ile gerektiğinde birinci şahıs istiyor. JAMA'nın uyduğu AMA Manual of Style genel olarak aktif yapıdan yana; Cell Press de 2015'te Cell Mentor blogunda birinci şahsı ve aktif yapıyı kabul ettiğini yazmıştı. PLOS ONE, Frontiers, Lancet ve NEJM kılavuzlarında ise bu konuda açık bir yönlendirme bulamadık. "We found that..." çoğu zaman "It was found that..."tan daha net okunuyor.

Yani asıl soru "Dergi pasif mi aktif mi sever?" değil, "Hangi yapı burada daha net okunuyor?" Bu eğilimler bölümden bölüme de değişiyor.

Methods'ta neden aktif yapı öne çıkıyor?

Geçmişte methods bölümü baştan sona pasif yazılırdı: "The patients were enrolled...", "The data were analyzed..." Bugün Nature Portfolio ve BMJ, yazar kılavuzlarında aktif yapıyı genel olarak öneriyor; aktif cümle çoğu zaman daha kısa ve daha kolay okunuyor.

Yine de "we" kimi zaman cümleyi güçlendirmiyor. "We used a microscope to examine the slides" yerine "Slides were examined under microscopy" daha derli toplu duruyor, çünkü burada özne bilgiye bir şey eklemiyor. Bu tercihlerin bölüm bölüm nasıl yönetildiğini Methods bölümü yazımı yazısında ele alıyoruz.

Results'ta neden pasif yapı yaygın?

Results'ta bulgu önemli, araştırmacı değil; bu yüzden pasif çoğu zaman daha uygun. "A significant reduction in mean blood pressure was observed" gibi bir cümlede odak "reduction" sözcüğünde; kimin gözlemlediği ikincil. Yine de negatif bulgularda aktif yapı akıcılık kazandırabiliyor: "We found no correlation between age and response." Aynı cümlenin "No correlation was found..." biçimi de tümüyle kabul edilebilir.

Discussion ve conclusion'da hangi ses?

Discussion'da yorum ve çıkarım öne çıktığından "we" doğal duruyor: "We hypothesized that...", "Our findings suggest..." kabul görmüş kalıplar. Burada ince bir ayrım var; "We think" yerine "Our data suggest" yazmak daha güçlü, çünkü ikincisi veriyle desteklenmiş bir çıkarımı taşıyor. Conclusion'da da "We conclude that..." tümüyle doğru; bölüm maddeler hâlinde yazıldığında da her maddede yapı seçimi yine yazara kalıyor.

Editörler neye dikkat ediyor?

Editörler pasif mi aktif mi kullanıldığına değil, gereksiz pasif olup olmadığına bakıyor. Ayrım, failin gizlenip cümlenin güçsüzleştiği yerlerde beliriyor.

"It was found that the results were significant" cümlesinde kimin bulduğu belirsiz ve yapı hantal; "Blood samples were stored at -80°C" ise tam tersine yerinde bir pasif, çünkü örneği kimin sakladığı değil saklama koşulu önemli. Ölçüt hep aynı: failin cümleye kattığı bir değer var mı?

Karma yaklaşım nasıl kurulur?

Çoğu makale zaten pasif–aktif karışımı. IMRAD yapısının bir kısmı pasif, bir kısmı aktif ilerliyor; Results ağırlıklı pasif ama arada aktif cümleler var, Discussion aktif ağırlıklı ama yer yer pasif. Bu doğal; asıl önemli olan tutarlılık ve netlik.

Karma sütunda hem pasif hem aktif var, ama akış belirgin biçimde daha rahat.

Abstract'ta hangi yapı?

Abstract'ta kelime sınırı katı, her kelime değerli. Aktif yapı genellikle daha kısa olsa da bu her cümle için geçerli değil; kimi cümlede pasif biçim aynı uzunlukta ya da daha kısa kalıyor ve fark çoğu zaman bir iki kelimeyi geçmiyor. Burada ölçüt yine en kısa ve en net olanı seçmek; ayrıntısını abstract yazım teknikleri yazısında ele alıyoruz.

Model İstatistik olarak makale editörlüğü kapsamında bilimsel dil editörlüğü sunuyoruz; pasif-aktif dengesi, dergi kurallarına uyum ve editör yanıtı için tutarlılık kontrolü bu işe dâhil. Metnin entelektüel mülkiyeti araştırmacıya aittir.

Not: Buradaki bölüm eğilimleri yaygın bir pratiği yansıtır, katı bir kural değildir. Nihai tercih için hedef derginin yazar kılavuzu ve varsa dil editörünün önerisi esas alınır.

Kullanılan kaynaklar

• Christiansen S, Iverson C, Flanagin A, ve ark. AMA Manual of Style: A Guide for Authors and Editors. 11th ed. Oxford University Press; 2020. (Grammar — voice bölümü)
• ICMJE. Recommendations for the Conduct, Reporting, Editing, and Publication of Scholarly Work in Medical Journals. icmje.org