Bir tedavi uyum anketi hastaların %72'sinin uyumlu olduğunu gösterebilir; ama geri kalan %28'in neden uyumsuz olduğunu anket tek başına açıklamaz. Bu "neden"i görüşmeler aydınlatır: "ilaç saatlerini unutuyorum" ya da "yan etki olunca bıraktım" gibi yanıtlar tablonun eksik yarısını tamamlar. Sayılar "ne kadar" sorusuna, sözcükler "neden" sorusuna yanıt verir; ikisini tek bir çalışmada sistematik biçimde birleştiren yaklaşım karma yöntemdir (mixed methods).
Karma yöntem nedir?
Karma yöntem araştırma, tek bir çalışma içinde hem nicel (kantitatif) hem de nitel (kalitatif) veri toplama, analiz etme ve entegre etme sürecidir (Creswell ve Plano Clark, 2018). Pragmatizm felsefesine dayanıyor: araştırma sorusuna en doğru yanıtı verecek yöntem kombinasyonunu kullanmak temel ilke.
Tercih edilme nedenleri: nicel veriler "ne kadar" ve "ne sıklıkta" sorularına, nitel veriler "neden" ve "nasıl" sorularına yanıt veriyor. İki veri seti birlikte değerlendirildiğinde tek başına hiçbir yöntemin sunamayacağı bir derinlik ortaya çıkıyor. Nicel bulgular beklenmedik sonuçlar ürettiğinde nitel veriler arkadaki mekanizmayı açıklıyor. Az bilinen bir konuda nitel keşif yapılarak elde edilen temalar, geniş örneklemli nicel araştırmayla test edilebiliyor.
Akademik Not
Karma yöntem "hem anket hem görüşme yapmak" demek değil. İki veri setinin sistematik biçimde entegre edilmesi gerekiyor. Entegrasyon olmadan toplanan veriler ayrı ayrı raporlanan iki bağımsız çalışmadan farklı değil. Karma yöntemin katma değeri entegrasyonda ortaya çıkıyor.
Temel tasarım türleri
| Tasarım Türü | Sıralama | Ağırlık | Ne zaman uygun? |
|---|---|---|---|
| Yakınsayan paralel | Eş zamanlı | QUAN + QUAL | Aynı olguyu iki perspektiften inceleme |
| Açıklayıcı sıralı | QUAN → qual | QUAN > qual | Nicel bulguları derinleştirme |
| Keşifsel sıralı | QUAL → quan | QUAL > quan | Ölçek geliştirme, araç oluşturma |
| Gömülü | Eş zamanlı/sıralı | Biri dominant | RCT içinde hasta deneyimi |
| Dönüştürücü | Herhangi biri | Çerçeveye bağlı | Sosyal adalet odaklı çalışmalar |
Yakınsayan paralel tasarım: Nicel ve nitel veriler eş zamanlı toplanıyor, ayrı ayrı analiz ediliyor, sonuçlar birleştirilerek yorumlanıyor. Bir hastanenin hasta memnuniyetini araştırırken aynı dönemde hem memnuniyet anketi uygulayıp hem hasta görüşmeleri yaparak iki veri setini karşılaştırmak tipik bir örnek. Zaman tasarrufu sağlıyor ama eşit olmayan örneklem büyüklüklerini birleştirmek kavramsal güçlük yaratıyor.
Açıklayıcı sıralı tasarım: Önce nicel veri toplanıp analiz ediliyor, ardından bulguları açıklamak için nitel veri toplanıyor. Nitel aşamanın içeriği ve örneklemi nicel bulgulara göre şekilleniyor. Tıp fakültesi öğrencilerinin tükenmişlik puanlarını anketle belirleyip en yüksek ve en düşük puanlı öğrencilerle derinlemesine görüşme yapmak bu modelin klasik örneği.
Keşifsel sıralı tasarım: Önce nitel keşif yapılıyor, elde edilen temalardan nicel araç (anket, ölçek) geliştiriliyor ve geniş örneklemle doğrulanıyor. Ölçek geliştirme çalışmalarının doğal tasarımı. Kronik hastalığı olan bireylerin yaşam kalitesi algılarını görüşmelerle keşfettikten sonra ortaya çıkan temaları maddelere dönüştürüp bir ölçek geliştirmek bu yaklaşımın somut uygulaması.
Gömülü tasarım: Bir yöntem birincil, diğeri ikincil konumda. Bir RCT'de (birincil: nicel) tedavi grubundaki hastaların tedavi deneyimlerini görüşmelerle anlamak (ikincil: nitel) — nitel veriler tedavi etkinliğinin ötesinde uyum ve deneyim boyutunu açıklıyor.
Örneklem stratejileri
Nicel aşama için olasılıklı örnekleme (rastgele, tabakalı), nitel aşama için amaçlı örnekleme (maksimum çeşitlilik, ölçüt örnekleme, kartopu) kullanılıyor. Nicel aşamada yüzlerce katılımcı, nitel aşamada 15-30 katılımcı olması normal — bu dengesizlik karma yöntemin doğasında var ve bir sınırlılık olarak değerlendirilmemeli.
İç içe örnekleme (nested sampling) yaygın bir yaklaşım: nicel örneklemin bir alt kümesinden nitel örneklem oluşturuluyor. Nitel aşamada katılımcılar nicel bulgulara göre seçilebiliyor — en yüksek/düşük puanlılar veya beklenmedik sonuç verenler. Nitel aşamada yeni veri toplamak yeni bilgi üretmediğinde veri toplama durduruluyor (teorik doygunluk).
Veri entegrasyonu: kritik aşama
Entegrasyon, karma yöntemin en kritik ve en sık atlanan aşamasıdır. Fetters ve arkadaşlarının (2013) tanımladığı yöntem düzeyi entegrasyon yaklaşımlarından en sık kullanılan üçü şöyle:
Birleştirme (merging): Yakınsayan tasarımda iki veri seti analiz edildikten sonra sonuçlar yan yana getiriliyor. Ortak matris (joint display) tablosu bulguların karşılaştırılmasını görselleştiriyor.
Bağlama (connecting): Sıralı tasarımlarda birinci aşamanın bulguları ikinci aşamanın tasarımını yönlendiriyor. Nicel bulgulardaki aykırı durumlar nitel katılımcı seçimini belirliyor.
Gömme (embedding): Gömülü tasarımda ikincil veri seti birincil çalışmanın belirli bir aşamasına dahil ediliyor.
Entegrasyonlu vs Entegrasyonsuz
Gerçek Karma Yöntem
Paralel İki Çalışma
Entegrasyon aşamasında ortaya çıkan uyumsuzluklar araştırmanın en değerli bulguları olabiliyor. Nicel ve nitel veriler çeliştiğinde bu çelişkiyi gizlemek yerine tartışma bölümünde derinlemesine ele almak gerekiyor. Uyumsuzluklar ölçüm aracının sınırlılığına, sosyal istenirlik yanlılığına veya farklı veri toplama bağlamlarına işaret edebiliyor.
Sık yapılan hatalar
Entegrasyon eksikliği. İki veri seti toplanıyor ama birleştirilmiyor. Ortak matris tablosu kullanmak ve entegrasyon noktasını protokolde tanımlamak bu sorunu önlüyor.
Pragmatik gerekçe eksikliği. "Neden karma yöntem?" sorusu yanıtsız kalıyor. Araştırma sorusunun neden tek yöntemle yanıtlanamayacağı metodda açıkça belirtilmeli.
Nitel bileşenin yüzeysel kalması. Nicel aşama güçlü, nitel aşama birkaç yüzeysel görüşmeden ibaret. İkincil bileşen bile olsa yöntemsel kalite standardının korunması gerekiyor.
Zamanlama hatası. Sıralı tasarımlarda iki aşama arasındaki bağlantı kopuyor. Birinci aşamanın bulgularının ikinci aşamanın tasarımını nasıl yönlendirdiği açıkça belirtilmeli.
Raporlama: GRAMMS kontrol listesi
O'Cathain ve arkadaşlarının (2008) geliştirdiği GRAMMS, karma yöntem raporlamasında altı temel unsuru tanımlıyor: karma yöntem gerekçesi, tasarım türü, her yöntemin uygulanması, entegrasyon noktası ve stratejisi, her iki yöntem açısından sınırlılıklar, karma yöntemin sağladığı içgörüler.
Birçok dergi GRAMMS'ı şiddetle tavsiye ediyor. Hakem değerlendirmesinde GRAMMS maddelerine atıfla eleştiri gelmesi yaygın — yazım sürecinin başından itibaren referans almak hem yazım hem değerlendirme sürecini kolaylaştırıyor.
Nitel araştırma metodolojisi rehberimizde nitel bileşenin tasarım detayları, örneklem büyüklüğü hesaplama yazımızda nicel aşama için güç analizi ele alınıyor. Model İstatistik CRO ekibi olarak karma yöntem araştırmalarda hem klinik araştırma tasarımı hem de istatistik analiz süreçlerinde araştırmacının yanında duruyoruz.
Kullanılan kaynaklar
- Creswell JW, Plano Clark VL. Designing and Conducting Mixed Methods Research. 3. baskı. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications; 2018.
- O'Cathain A, Murphy E, Nicholl J. The quality of mixed methods studies in health services research. Journal of Health Services Research & Policy. 2008;13(2):92-98. · DOI
- Fetters MD, Curry LA, Creswell JW. Achieving integration in mixed methods designs—principles and practices. Health Services Research. 2013;48(6 Pt 2):2134-2156. · DOI