Bir makalenin dört bölümü tek tek kusursuz olabilir; makale yine de reddedilebilir. Sebep bölümlerin kendisi değil, aralarındaki tutarsızlık olabilir. Methods'ta anlatılan analiz Results'ta yer almıyor, Introduction'daki amaç Discussion'da başka bir noktaya savruluyor. Hakem bunu "yapı belirsiz" ya da "bölümler arası tutarsızlık" diye işaretlediğinde, aslında makalenin iç bütünlüğünü sorgulamış oluyor.
Bu tutarsızlıklar, gönderimden önce yapılacak sistematik bir çapraz okumayla yakalanabilir. Sık görülen dört biçim aşağıda.
Bölümler arası tutarsızlığın dört klasik tipi
En sık karşılaşılan IMRAD tutarsızlıkları
Yöntem-Sonuç uyumsuzluğu
Methods'ta 'kategorik veriler ki-kare testi ile analiz edildi' yazılmış, Results'ta yaş grupları için t-test sonucu raporlanmış. Ya da Methods'ta bahsedilmeyen bir post-hoc test Results'ta aniden ortaya çıkıyor.
Giriş-Sonuç kopukluğu
Introduction'da 'ilacın yan etki profilini karşılaştırmayı amaçladık' yazıyor, Results'ta yan etkilerden üç cümle geçiyor, asıl vurgu etkinlik üzerinde. Okuyucu, bu çalışmanın neyi sorduğunu anlayamıyor.
Tartışma'da hayalet bulgular
Discussion'da bir bulgu uzun uzun yorumlanıyor ama o bulgu Results'ta yok veya çok kısa geçiştirilmiş. Hakem Results'a geri dönüyor, bulamıyor, güveni sarsılıyor.
İstatistik detay farklılıkları
Methods'ta 'Bonferroni düzeltmesi uygulandı' yazıyor, Results'ta düzeltilmemiş p değerleri var. Ya da Methods'ta söz edilen bir regresyon modeli Results'ta hiç kullanılmamış.
Bu hatalar küçük gibi görünse de makalenin güvenilirliğini sarsabilir, hatta tek başına bir ret gerekçesi olabilir.
Neden bu kadar yaygın?
Makale yazmak doğrusal bir süreç değil. Protokol hazırlanırken Methods yazılıyor, aylar sonra Results, ardından Discussion. Bu sürede analiz planı değişiyor, ikincil sonuçlar ekleniyor, bazı hipotezler düşüyor. Sonuçta makalenin son hâlinde dört bölüm sanki farklı çalışmalardan derlenmiş gibi durabiliyor.
Bir diğer yaygın kaynak, SPSS çıktısını olduğu gibi aktarmak. Elde on beş değişken var, hepsinin analizi yapılmış, Results'a hepsi konulmuş, ama Methods'ta yalnızca sekiz değişkenden söz edilmiş. Bu durumda hakem, analizlerin önceden mi planlandığını yoksa sonradan "ne çıkarsa" mantığıyla mı eklendiğini sorar.
Yöntem–Sonuç uyumsuzluğu nasıl önlenir?
Kural iki yönlü işliyor. Results'taki her test için Methods'ta bir karşılık olmalı, Methods'ta tanımlanan her analizin de Results'ta sonucu görünmeli. Pratik kontrol, Results'ı okuyup her test için Methods'a dönerek karşılığını aramak; bulunamayan bir test ya Methods'a ekleniyor ya Results'tan çıkarılıyor. Aynı tarama ters yönde de yapılıyor. Özellikle dikkat isteyen birkaç nokta var:
- Post-hoc testler (Bonferroni, Tukey vb.) Methods'ta belirtilmişse, Results'ta hangi karşılaştırmalarda kullanıldığı yazılmalı
- Normallik nasıl değerlendirildiyse (grafik, test ya da ikisi) yöntemi ve sonucu belirtilmeli; anlamlı çıkmayan bir normallik testi normalliği kanıtlamaz
- Regresyon modeline giren değişkenler Methods'takiyle örtüşmeli
Bu tutarlılığın yöntem bölümü tarafındaki ayrıntısını Methods bölümünün yazımı yazısında ele alıyoruz.
İpucu
Uyumsuzlukların bir kısmı, Results yazılırken analiz stratejisinin değişmesinden kaynaklanıyor. Methods bölümünü Results tamamlandıktan sonra bir kez daha okumak, bu kaymaları gönderimden önce yakalamaya yardım eder.
Giriş–Sonuç kopukluğu ve HARKing
Introduction'da belirtilen araştırma sorusu, Results'ın omurgasını oluşturmalı. Birincil sonuç kardiyovasküler yan etkiyse, Results'ın ilk tablosu da bu olmalı; ikincil sonuçlar sonra ve açıkça "ikincil sonuç olarak" ibaresiyle geliyor.
Kritik nokta, analiz sırasında birincil sonucun anlamsız çıkıp ikincil bir sonucun öne çıktığı durum. Birincil sonucu gizlemek ya da değiştirmek, seçici sonuç raporlamasıdır (selective outcome reporting); birincil sonucun sonradan değiştirilmesi ise özel olarak outcome switching adını alır. İkincil bulguyu baştan hedeflenmiş gibi sunmak ise sonuçlar görüldükten sonra kurulan bir hipotezi önceden kurulmuş gibi göstermektir; literatürde buna HARKing (Hypothesizing After the Results are Known) deniyor (Kerr, 1998; PMID 15647155). İkisi de bilimsel şeffaflığı zedeler. Doğru yol, önceden belirlenmiş birincil sonucu olduğu gibi raporlayıp ikincil bulguları ayrı bir başlıkta sunmak; bu, hem şeffaflığı korur hem de çalışmanın baştaki amacına sadık kalır.
Discussion'daki hayalet bulgular
Discussion'da yorumlanan her bulgunun Results'ta net biçimde sunulmuş olması gerekiyor. Results'ta yalnızca p değeri verilmişken Discussion'da "belirgin artış" demek sorunlu; etki büyüklüğü ve güven aralığı Results'ta yoksa, o bulgu Discussion'da yorumlanamaz.
Sık görülen bir başka atlama, Results'ta "istatistiksel olarak anlamlı fark saptanmadı" denip Discussion'da "iki grup benzerdi" diye yorumlanmasıdır. p değerinin anlamsız çıkması iki grubun aynı olduğu anlamına gelmiyor ve bu tür sıçramalar hakemin dikkatini çekiyor. Tartışma bölümünün kendi iç tuzaklarını Discussion'da 5 hata yazısında ayrıca topladık.
Gönderim öncesi kontrol listesi
Son kontrol adımları
Introduction → Results eşleme
Girişteki her araştırma sorusu için Results'ta net bir yanıt olmalı.
Methods → Results eşleme
Results'taki her test Methods'ta tanımlanmış olmalı; Methods'taki her analiz Results'ta bulunmalı.
Results → Discussion eşleme
Discussion'da yorumlanan her bulgu Results'ta ayrıntılı sunulmuş olmalı.
Çapraz okuma
Bir meslektaşa dört bölümü ayrı ayrı okutup tutarsızlık olup olmadığını sormak, gözden kaçanı yakalamanın pratik bir yolu.
Uyarı
Hakem "Methods ve Results arasında tutarsızlık" dediğinde, yalnızca o bölümü değiştirmek yetmiyor. Bir tutarsızlık varsa büyük olasılıkla başkaları da vardır; dört bölümün birlikte gözden geçirilmesi gerekiyor.
Revizyon mektubunda nasıl yanıt verilir?
Hakem bölümler arası tutarsızlık bulduğunda üç adımlı bir yanıt işe yarıyor. İlk adım kabul; "Methods'ta belirttiğimiz analiz Results'ta eksikti" demek zayıflık değil, dürüstlüktür. Ardından düzeltme, "Methods'un 2.4 bölümüne şu cümle eklendi" gibi belirli bir yere gönderme yapılarak gösterilir. Yanıtı çapraz kontrol beyanı kapatır; örneğin "Bu tutarsızlık düzeltilirken tüm bölümler gözden geçirildi ve başka bir uyumsuzluk bulunmadı."
Tutarlı bir IMRAD yapısı, makalenin bilimsel bütünlüğünün ilk görünür işareti. Model İstatistik olarak makale editörlüğünde IMRAD iskeletinin denetimi, bölümler arası tutarlılık kontrolü ve hakem yanıtına editoryal öneri alanlarında destek sunuyoruz; metnin entelektüel mülkiyeti araştırmacıya aittir.
Not: Buradaki örnekler tutarsızlık türlerini göstermek için kurgulanmıştır. Raporlama beklentileri çalışma türüne göre değişir; randomize çalışmalar için CONSORT, gözlemsel çalışmalar için STROBE kontrol listeleri bölüm bölüm tutarlılığı denetlemede pratik araçlardır.
Kullanılan kaynaklar
- Kerr NL. HARKing: hypothesizing after the results are known. Pers Soc Psychol Rev. 1998;2(3):196-217. PMID 15647155 · DOI
- ICMJE. Recommendations for the Conduct, Reporting, Editing, and Publication of Scholarly Work in Medical Journals. icmje.org
- EQUATOR Network. Reporting guidelines (CONSORT, STROBE). equator-network.org